CỔNG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ

Quy trình nhằm bảo đảm đây là tài sản có thật, không bị giao dịch trùng lặp và được thanh toán an toàn.

Đăng ký mã hàng hóa và tài khoản giao dịch

Giả sử một nhà máy xi măng vừa đầu tư dây chuyền tiết kiệm năng lượng. Sau một năm vận hành, lượng khí nhà kính phát thải thấp hơn mức được Nhà nước phân bổ và thừa một phần hạn ngạch phát thải chưa sử dụng.

Một doanh nghiệp thép khác ở tình huống ngược lại. Do nhu cầu sản xuất tăng, lượng phát thải vượt mức được cấp và cần mua thêm hạn ngạch để hoàn thành nghĩa vụ. Hai doanh nghiệp tìm được nhau và thống nhất mức giá.

Liệu lúc này họ có thể chuyển tiền, chuyển quyền sở hữu như một giao dịch mua bán thông thường?

Câu trả lời là chưa.

Doanh nghiệp sản xuất xi măng đầu tư công nghệ sản xuất giảm phát thải khí nhà kính.

Hệ thống đăng ký quốc gia ghi nhận 2 loại tài khoản: Hạn ngạch và Tín chỉ. Lưu ý, tài khoản hạn ngạch có thể sở hữu cả hạn ngạch và tín chỉ

Bước đầu tiên, doanh nghiệp phải đăng ký hạn ngạch trên Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon do Bộ Nông nghiệp và Môi trường quản lý. Mỗi doanh nghiệp trong danh mục phân bổ hạn ngạch sẽ được cấp sẵn một tài khoản hạn ngạch trên hệ thống.

Sau khi đăng ký trên Hệ thống này, mỗi hạn ngạch sẽ được cấp một “mã định danh” riêng để xác định chủ sở hữu và theo dõi toàn bộ quá trình giao dịch. Mã định danh này sẽ được gửi tới Tổng Công ty lưu ký và bù trừ chứng khoán Việt Nam, Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội để các bên tham gia sàn có thể đối chứng thông tin.

Tương tự, tín chỉ carbon cũng phải được đăng ký và cấp mã định danh như hạn ngạch phát thải khí nhà kính trên Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon của Bộ Nông nghiệp và Môi trường.

Mẫu trang tổng quan Hệ thống đăng ký quốc gia hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon sau khi đăng nhập dành cho doanh nghiệp.

Ký gửi trước khi giao dịch

Sau khi được đăng ký, hạn ngạch hoặc tín chỉ carbon chưa thể giao dịch ngay. Chủ sở hữu phải thực hiện thêm bước thứ 2 - ký gửi ở Hệ thống đăng ký quốc gia.

Nếu ví sàn carbon giống một ngân hàng thì ký gửi cũng tương tự như việc gửi tiền vào tài khoản trước khi thực hiện chuyển khoản. Chỉ những tài sản đã được đưa vào hệ thống mới đủ điều kiện giao dịch. Quy định này giúp hạn chế tình trạng một hạn ngạch bị đem bán nhiều lần hoặc phát sinh tranh chấp về quyền sở hữu.

Đó cũng là lý do hệ thống đăng ký quốc gia được kết nối trực tiếp với Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội và Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam. Khi một giao dịch phát sinh, toàn bộ thông tin sẽ được đối chiếu tự động để bảo đảm tài sản giao dịch là hợp pháp.

Tài khoản giao dịch phải đủ tiền và hàng

Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội hiện là đơn vị cung ứng dịch vụ giao dịch carbon. Doanh nghiệp, tổ chức muốn tham gia giao dịch sẽ mở tài khoản tại thành viên giao dịch carbon - là các công ty chứng khoán đáp ứng điều kiện và được chấp thuận tham gia thị trường. Đồng thời, doanh nghiệp, tổ chức chỉ được sử dụng một tài khoản giao dịch carbon duy nhất.

Tài khoản giao dịch hạn ngạch sẽ được phép giao dịch cả hạn ngạch và tín chỉ carbon, trong khi tài khoản tín chỉ carbon chỉ có thể giao dịch tín chỉ.

Sau khi doanh nghiệp có hàng hóa được đăng ký hạn ngạch và lưu ký, các bên mua bán thực hiện qua các bước: Đặt lệnh giao dịch qua thành viên giao dịch carbon -> Xác nhận giao dịch -> Thanh toán và chuyển quyền sở hữu.

Quy trình thực hiện một giao dịch đối với hạn ngạch/ tín chỉ carbon.

Theo ông Nguyễn Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc Sở giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX), hoạt động thanh toán trên sàn carbon được thực hiện theo cơ chế thanh toán tức thì. Điều đó có nghĩa là trước khi giao dịch được khớp, người mua phải có đủ tiền, còn người bán phải có đủ hạn ngạch phát thải hoặc tín chỉ carbon trên tài khoản lưu ký. Các công ty thành viên giao dịch carbon là người kiểm tra các điều kiện này. Khi mọi điều kiện hợp lệ, giao dịch được khớp lệnh, việc chuyển tiền và chuyển quyền sở hữu sẽ được thực hiện ngay.

Giao dịch thỏa thuận

Ông Nguyễn Tuấn Anh cho biết, trong thời gian thí điểm thị trường carbon đến hết năm 2028, sàn giao dịch carbon trong nước sẽ triển khai giao dịch thỏa thuận. Chủ tài khoản sẽ tự tìm kiếm đối tác, chủ động đàm phán và thống nhất trước về mức giá, khối lượng hạn ngạch hoặc tín chỉ, cũng như thời điểm chuyển giao. Sau khi đạt được thỏa thuận, giao dịch mới được đưa lên sàn thông qua công ty chứng khoán để xác nhận và thanh toán.

Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội cung ứng dịch vụ giao dịch carbon.

Như vậy, sàn carbon hiện đóng vai trò xác nhận, ghi nhận quyền sở hữu và thực hiện thanh toán, thay vì là nơi quyết định giá. Lựa chọn này phản ánh thực tế quy mô thị trường còn hạn chế. Giai đoạn đầu, mới có 110 cơ sở thuộc ba ngành phát thải lớn tham gia nên số lượng giao dịch chưa nhiều. Khi thanh khoản tăng lên, cơ quan quản lý sẽ nghiên cứu bổ sung các phương thức giao dịch mới, thậm chí cả sản phẩm phái sinh carbon.

Theo Bộ Tài chính, mô hình này tận dụng kinh nghiệm nhiều năm của thị trường chứng khoán trong quản lý tài khoản, kiểm soát giao dịch và bảo đảm an toàn hệ thống. Đồng thời, sự tham gia của các đơn vị trung gian cũng góp phần hạn chế rủi ro kỹ thuật và giảm khả năng giao dịch thất bại khi thị trường mở rộng trong tương lai.

Giám sát chặt để doanh nghiệp yên tâm giao dịch carbon

Là loại thị trường mới, sàn carbon cũng được thiết kế với nhiều cơ chế giám sát nhằm phòng ngừa các hành vi thao túng. Nghị định về sàn giao dịch carbon quy định rõ các hành vi như cấu kết để làm giá, tung tin sai sự thật nhằm tác động đến giá hạn ngạch hoặc tín chỉ carbon, hay lợi dụng lỗ hổng công nghệ để chiếm đoạt tài sản đều bị xử lý theo quy định của pháp luật.

Bộ Nông nghiệp và Môi trường chịu trách nhiệm quản lý đối với hàng hóa giao dịch, trong khi Bộ Tài chính và Ủy ban Chứng khoán Nhà nước giám sát hoạt động giao dịch, các đơn vị cung cấp dịch vụ và việc tuân thủ quy định trên sàn.

Từ nay đến hết năm 2028, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam, Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam không thu phí cung cấp dịch vụ, đồng thời tiếp tục hoàn thiện cơ chế vận hành và nghiên cứu bổ sung các sản phẩm giao dịch mới.

Sau giai đoạn thử nghiệm, HNX sẽ có đánh giá, phân tích, báo cáo với cấp có thẩm quyền bổ sung thêm phương thức giao dịch thỏa thuận khác đảm bảo sự linh hoạt trên thị trường.

Những quy trình chặt chẽ có thể khiến thị trường khởi đầu chậm hơn, nhưng đổi lại là nền tảng để doanh nghiệp yên tâm rằng mỗi hạn ngạch hay tín chỉ carbon được mua bán đều là tài sản có thật, minh bạch và được pháp luật bảo vệ. Đó cũng là điều kiện tiên quyết để sàn giao dịch carbon phát triển bền vững trong những năm tới.