Cải thiện chất lượng không khí đòi hỏi kiểm soát nguồn phát thải, tăng cường phối hợp giữa các địa phương và chủ động bảo vệ sức khỏe người dân. Những vướng mắc về tổ chức thực hiện, kết nối dữ liệu và nguồn lực cần được tháo gỡ bằng các nhiệm vụ cụ thể, gắn với trách nhiệm và kết quả có thể kiểm chứng.
Trạm quan trắc không khí tự động tại Hà Nội. (Ảnh: Đức Tùng)
Kiểm soát nguồn thải, làm rõ trách nhiệm
Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Hội nghị lần thứ ba Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới xác định giải quyết ô nhiễm không khí là một nhiệm vụ trọng tâm.
Kế hoạch hành động quốc gia về khắc phục ô nhiễm và quản lý chất lượng môi trường không khí giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 2530/QĐ-TTg ngày 19/11/2025 cũng đã xác định các nhiệm vụ từ nâng cao năng lực quan trắc, dự báo, kiểm kê phát thải đến tăng cường phối hợp liên ngành, liên vùng và bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đây là cơ sở để triển khai các giải pháp đồng bộ từ Trung ương đến địa phương.
Về giải quyết điểm nghẽn ô nhiễm môi trường, lãnh đạo thành phố Hà Nội mới đây đã có yêu cầu kiểm soát chặt vật liệu rời, phế thải trong quá trình vận chuyển; tăng cường kiểm tra, xử lý và đình chỉ thi công công trình vi phạm. Đối với sản xuất, thành phố đặt yêu cầu xây dựng lộ trình di dời hoặc chuyển đổi công nghệ đối với các cơ sở gây ô nhiễm hiện hữu.
Để làm được điều này cần làm rõ trách nhiệm của từng khâu từ cơ quan quản lý hướng dẫn, kiểm tra; xã, phường quản lý địa bàn; chủ đầu tư, nhà thầu, đơn vị vận tải thực hiện biện pháp kiểm soát phát thải. Những việc cần làm đó là kiểm soát bụi tại công trường, kiểm tra xe chở vật liệu, quét hút bụi, rửa đường và ngăn đốt chất thải ngoài trời không đúng quy định.
Đối với công nghiệp và nông nghiệp, kiểm soát cần phù hợp với đặc điểm từng nguồn thải. Theo ông Lê Hoài Nam, Phó Cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cần kiểm kê toàn diện nguồn phát thải, xây dựng cơ sở dữ liệu thống nhất, xác định cơ cấu và quy mô phát thải theo ngành, lĩnh vực. Trên cơ sở đó, thúc đẩy chuyển đổi công nghệ, năng lượng trong sản xuất; tổ chức thu gom, xử lý, tái sử dụng phụ phẩm nông nghiệp, hỗ trợ vận chuyển và tiêu thụ để giảm đốt hở sau thu hoạch.
Trong giao thông, nâng yêu cầu khí thải phải đi cùng năng lực kiểm định và điều kiện chuyển đổi phương tiện. Theo ông Nguyễn Đông Phong, Trưởng phòng Phương tiện giao thông đường bộ, Cục Đăng kiểm Việt Nam (Bộ Xây dựng), mức phát thải phụ thuộc vào chủng loại, tuổi xe, công nghệ, nhiên liệu và điều kiện vận hành. Việc kiểm soát vì thế cần bao quát cả phương tiện mới và phương tiện đang lưu hành.
Xe buýt điện được đưa vào khai thác tại Hà Nội, góp phần giảm phát thải từ giao thông. (Ảnh: Transerco)
Ước tính Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh cần gần 1.000 cơ sở kiểm định khí thải xe mô-tô, xe gắn máy, trong khi khoảng 470 cơ sở có khả năng tham gia. Khoảng cách này đặt ra yêu cầu chuẩn bị thiết bị, đào tạo đăng kiểm viên và bảo đảm chất lượng phép đo, khả năng phục vụ người dân.
Chuyển đổi phương tiện cũng cần giải quyết đồng thời chi phí đầu tư, khả năng tiếp cận tín dụng, quỹ đất và nguồn điện cho hạ tầng sạc. Việc triển khai vùng phát thải thấp cần gắn với vận tải công cộng, điểm gửi xe và dịch vụ kết nối chặng đầu, chặng cuối. Người dân có phương án đi lại thuận tiện mới có điều kiện thực hiện chuyển đổi theo lộ trình.
Phối hợp liên vùng, kết nối dữ liệu
Một địa phương kiểm soát tốt nguồn thải vẫn có thể chịu tác động từ khu vực lân cận. Bởi vậy, những biện pháp trong nội đô cần được đặt trong cơ chế phối hợp rộng hơn, nhất là khi điều kiện khí tượng bất lợi làm chất ô nhiễm tích tụ, lan truyền.
Theo ông Lê Trọng Yên, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đơn vị đã trình Chính phủ dự thảo quyết định ban hành quy chế phối hợp, biện pháp quản lý chất lượng môi trường không khí liên tỉnh đối với tám tỉnh, thành phố miền bắc. Đây là hướng tháo gỡ vướng mắc trong phối hợp giữa các địa phương khi ô nhiễm vượt ra ngoài địa giới hành chính.
Tiến sĩ Hoàng Dương Tùng, chuyên gia môi trường cho biết, điều quan trọng là chuyển mục tiêu chất lượng không khí của toàn vùng thành nhiệm vụ cụ thể của từng ngành, địa phương. Dữ liệu quan trắc cần kết nối với kiểm kê nguồn thải, khí tượng và hoạt động sản xuất, giao thông, xây dựng để phân tích nguồn ô nhiễm, lựa chọn khu vực và biện pháp ưu tiên.
Cơ chế phối hợp cần làm rõ đầu mối tổng hợp thông tin, trách nhiệm kiểm tra nguồn thải và cách triển khai ứng phó tại từng địa phương. Các nhiệm vụ phải có thời hạn, yêu cầu báo cáo và được theo dõi đến khi xử lý xong. Qua đó, thông tin dự báo mới có thể chuyển thành hành động kịp thời tại những nơi cần giảm phát thải.
Cùng với dữ liệu môi trường, thông tin sức khỏe cần được kết nối để xác định nhóm dân cư chịu tác động lớn nhất. Theo bà Lê Thái Hà, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), ngành y tế xác định nhiệm vụ xây dựng cơ sở dữ liệu và hệ thống cảnh báo sớm tác động của ô nhiễm không khí đến sức khỏe, đồng thời tăng cường nghiên cứu, đánh giá tác động.
Hiện nay, dữ liệu nhập viện và dữ liệu quan trắc đang được hai ngành thu thập, quản lý nhưng chưa có cơ chế trao đổi, tích hợp, dùng chung. Đây là vướng mắc cần tháo gỡ để thông tin chất lượng không khí phục vụ trực tiếp hơn cho cảnh báo và phòng ngừa bệnh tật.
Theo ông Yim Hung-Lam Steve, chuyên gia Đại học Công nghệ Nanyang (Singapore), tích hợp mô hình khí quyển với dữ liệu dân số và sức khỏe có thể giúp xác định điểm nóng phơi nhiễm, nhóm nguy cơ cao, lượng hóa tác động và ước tính lợi ích của chính sách giảm phát thải. Để triển khai, cần thống nhất định dạng dữ liệu, quy trình kiểm soát chất lượng và cơ chế chia sẻ an toàn giữa các cơ quan.
Bảo đảm nguồn lực, lấy sức khỏe làm thước đo
Theo bà Nguyễn Thị Liên Hương, Thứ trưởng Bộ Y tế, một trong những kết quả quan trọng nhất ngành y tế mong muốn là chất lượng không khí được cải thiện, qua đó giảm tác động đến sức khỏe và gánh nặng bệnh tật. Bảo vệ sức khỏe cộng đồng vì vậy cần được đặt ở vị trí trung tâm trong các nỗ lực kiểm soát ô nhiễm không khí.
Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh Lê Thái Hà cho biết, ngành y tế đã xây dựng khuyến cáo bảo vệ sức khỏe theo các mức chỉ số chất lượng không khí AQI. Những nhiệm vụ tiếp theo gồm hoàn thiện hướng dẫn cho từng nhóm đối tượng, tăng cường truyền thông và nâng cao năng lực cán bộ y tế về phân tích dữ liệu, đánh giá nguy cơ.
Cảnh báo cần gắn với hướng dẫn cụ thể cho trẻ em, người cao tuổi, người có bệnh nền và người làm việc ngoài trời; phù hợp với điều kiện trường học, cơ sở y tế, nơi sản xuất. Việc phối hợp giữa ngành môi trường, y tế, giáo dục và chính quyền địa phương giúp khuyến cáo đến đúng người, đúng thời điểm.
Tuy nhiên, để duy trì các hoạt động này, nguồn lực phải được xác định ngay trong kế hoạch. Hiện, ngành y tế chưa có nguồn kinh phí thường xuyên hằng năm dành riêng cho hoạt động về ô nhiễm không khí và sức khỏe ở cả Trung ương, địa phương; hoạt động chủ yếu được lồng ghép trong các nhiệm vụ có liên quan hoặc nhận hỗ trợ từ đối tác phát triển.
Theo ông David Payne, đại diện Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam, đầu tư giảm ô nhiễm cần được đánh giá cùng lợi ích sức khỏe, kinh tế và khí hậu. Lượng hóa chi phí điều trị, tổn thất năng suất và lợi ích khi giảm phát thải giúp cơ quan quản lý lựa chọn biện pháp ưu tiên, huy động nguồn lực phù hợp với từng địa bàn.
Đối với từng biện pháp kiểm soát ô nhiễm không khí, kế hoạch cần đi kèm kinh phí thực hiện, nhân lực vận hành và chỉ số theo dõi. Đầu tư thiết bị quan trắc phải tính cả hiệu chuẩn, bảo dưỡng và phân tích dữ liệu; kiểm soát khí thải phải gắn với năng lực đo kiểm; hỗ trợ chuyển đổi phải phù hợp với khả năng của người dân, doanh nghiệp.
Bà Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam cho rằng, cần chuyển các cam kết chất lượng không khí thành hành động và kết quả có thể đo lường. Theo đó, đánh giá chính sách cần theo dõi cả mức giảm phát thải, thay đổi chất lượng không khí và lợi ích đối với sức khỏe.
Do vậy, hiệu quả kiểm soát ô nhiễm cuối cùng phải được thể hiện bằng môi trường sống tốt hơn và nguy cơ bệnh tật được giảm bớt. Khi trách nhiệm được xác định rõ, dữ liệu được kết nối và nguồn lực được bảo đảm, các giải pháp mới có thể được duy trì thường xuyên, tạo chuyển biến thực chất đối với chất lượng không khí và sức khỏe cộng đồng.