CỔNG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ

3 tầng giám sát sàn giao dịch

Tháng 6/2026, sàn giao dịch các-bon trong nước đi vào vận hành, đánh dấu mốc triển khai thị trường các-bon tại Việt Nam. Làm rõ đặc thù của thị trường này, ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó Tổng Giám đốc Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam cho biết: Khác với các thị trường chứng khoán thông thường, hạ tầng của sàn giao dịch các-bon có sự kết nối trực tiếp, đa ngành giữa các đơn vị thuộc ngành tài chính - gồm Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam (VNX), Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội (HNX), Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSDC) - với ngành nông nghiệp và môi trường qua Cục Biến đổi khí hậu.

Dưới sự chỉ đạo của Bộ Tài chính, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng Ủy ban Chứng khoán Nhà nước (UBCKNN), các đơn vị đã phối hợp chặt chẽ để thiết lập mô hình vận hành và giám sát giao dịch trên sàn căn cứ theo quy định tại Nghị định số 29/2026/NĐ-CP của Chính phủ và Thông tư số 48/2026/TT-BTC của Bộ Tài chính.

Theo ông Nguyễn Tiến Dũng, cơ chế giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon được thiết kế theo cấu trúc ba tầng chặt chẽ, tuân thủ nguyên tắc thống nhất, thường xuyên, liên tục và kịp thời. Mô hình này không chỉ bảo đảm tính công khai, minh bạch mà còn bảo vệ tối đa quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể tham gia sàn giao dịch.

Ông Nguyễn Tiến Dũng, Phó Tổng Giám đốc Sở Giao dịch chứng khoán Việt Nam chia sẻ về hệ thống giám sát sàn giao dịch các-bon trong nước. Ảnh: Phúc Lập.

Tầng giám sát đầu tiên thuộc về các thành viên giao dịch các-bon. Công ty chứng khoán sau khi đủ điều kiện trở thành thành viên giao dịch các-bon sẽ thực hiện giám sát ban đầu tại cơ sở.

Theo quy định tại Thông tư số 48/2026/TT-BTC, thành viên giao dịch có nghĩa vụ giám sát hoạt động đặt lệnh của các chủ thể mở tài khoản tại đơn vị mình, triển khai áp dụng bộ chỉ tiêu báo cáo giám sát do VNX ban hành, đồng thời phải chịu trách nhiệm bảo đảm mọi lệnh đưa vào hệ thống đều thuộc về các tài khoản đã được VSDC xác nhận đăng ký thông tin lưu ký hợp lệ. Khi phát hiện các giao dịch chạm tiêu chí giám sát hoặc có dấu hiệu bất thường, các thành viên phải nhanh chóng báo cáo về Sở Giao dịch để phối hợp kiểm tra, xử lý.

Ở tầng giám sát thứ hai, HNX đóng vai trò đơn vị giám sát trực tiếp các hoạt động giao dịch diễn ra hàng ngày trên sàn. Để việc giám sát đạt hiệu quả cao nhất, HNX ban hành quy trình nghiệp vụ giám sát cụ thể và vận hành hệ thống thu thập, phân tích dữ liệu toàn diện.

Không chỉ dựa vào các thông số khớp lệnh trên sàn, dữ liệu báo cáo từ thành viên giao dịch và tài liệu do đối tượng giám sát cung cấp, HNX còn chủ động kết hợp với các nguồn tin tức truyền thông và tin đồn trên thị trường. Nhờ đó, sàn có thể kịp thời sàng lọc, phát hiện các giao dịch bất thường để tổng hợp, phân tích và báo cáo ngay lên VNX. Ngoài ra, HNX có toàn quyền yêu cầu các thành viên và chủ thể giao dịch giải trình, cung cấp chứng từ xác minh khi phát sinh nghi vấn.

Phiên giao dịch đầu tiên trong lễ khai trương sàn giao dịch các-bon trong nước. Ảnh: Khánh Ly.

Ở tầng giám sát thứ ba, VNX thực hiện giám sát tổng thể đối với cả HNX lẫn hệ thống các thành viên giao dịch các-bon. VNX chịu trách nhiệm xây dựng, ban hành bộ quy chế nghiệp vụ, tiêu chí giám sát giao dịch và chỉ tiêu báo cáo sau khi có ý kiến chấp thuận từ UBCKNN. Trên cơ sở dữ liệu và báo cáo do HNX cùng các thành viên chuyển lên, VNX tiến hành phân tích chuyên sâu các biến động bất thường.

Khi phát hiện các vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật, VNX có trách nhiệm hoàn thiện báo cáo phân tích riêng từng trường hợp và gửi báo cáo khẩn cấp bằng văn bản giấy cùng văn bản điện tử lên UBCKNN trong vòng 24 giờ, kể từ thời điểm phát hiện. Với thẩm quyền quản lý nhà nước cao nhất trên thị trường chứng khoán, UBCKNN sẽ chủ trì kiểm tra, thanh tra và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Song song với trục giám sát giao dịch, khâu lưu ký và bù trừ thanh toán do VSDC phụ trách cũng tạo nên một vòng kiểm soát độc lập nhưng thống nhất. Theo quy định của Bộ Tài chính, VSDC có nhiệm vụ rà soát thông tin tài khoản lưu ký, giám sát việc tuân thủ quy định của các thành viên lưu ký và cung cấp số liệu kịp thời theo yêu cầu của sở giao dịch.

Tương tự như VNX, nếu phát hiện thành viên lưu ký có hành vi sai phạm liên quan đến hoạt động lưu ký hoặc thanh toán bù trừ, VSDC phải báo cáo ngay bằng văn bản cho UBCKNN trong vòng 24 giờ. Định kỳ hàng quý và hàng năm, cả VNX và VSDC đều phải thực hiện chế độ báo cáo toàn diện gửi UBCKNN về tình hình giao dịch, thanh toán, việc giải quyết hòa giải tranh chấp cũng như công tác kiểm tra, giám sát vi phạm.

Ngăn ngừa thao túng giá, gian lận giao dịch

Về nội dung giám sát nghiệp vụ, VNX đã xây dựng hệ thống quy chế và tiêu chí kỹ thuật chuyên biệt nhằm bảo vệ tính toàn vẹn của thị trường. Trọng tâm giám sát được tập trung vào việc ngăn ngừa các hành vi thông đồng, móc ngoặc, lôi kéo mua bán nhằm tạo ra cung cầu ảo, thao túng giá cả; lợi dụng sự cố, lỗ hổng trong hệ thống công nghệ thông tin để chiếm đoạt hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon.

Công tác giám sát nhằm ngăn ngừa hành vi thao túng giá, chiếm đoạt hàng hóa các-bon. Ảnh minh họa: VGP.

Bên cạnh đó, các hành vi giao dịch gian lận, lợi dụng việc tung tin đồn thất thiệt, phát tán thông tin sai lệch làm méo mó diễn biến giá hạn ngạch và tín chỉ cũng nằm trong tầm ngắm theo dõi chặt chẽ của các cơ quan giám sát. Mọi hành vi vi phạm điều kiện giao dịch theo khung khổ pháp lý đều sẽ bị bóc tách và kiến nghị xử phạt thích đáng.

Theo ông Nguyễn Tiến Dũng, do hạn ngạch và tín chỉ carbon là loại hàng hóa đặc thù chịu sự quản lý chuyên ngành của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, hoạt động giám sát thị trường còn được thực hiện thông qua Quy chế phối hợp liên ngành theo Điều 33 của Nghị định số 29/2026/NĐ-CP. Bộ Nông nghiệp và Môi trường là đầu mối phối hợp, cung cấp thông tin đối soát đối với các trường hợp giao dịch có dấu hiệu vi phạm để xác định đúng thẩm quyền xử lý.

Bên cạnh việc kiện toàn khung pháp lý và quy trình kỹ thuật nội bộ, thị trường các-bon Việt Nam hiện đang nhận được sự hỗ trợ kỹ thuật tích cực từ Tổ chức Tài chính Quốc tế (IFC). Sự hợp tác này giúp các cơ quan quản lý và các sở giao dịch nhanh chóng tiếp cận những chuẩn mực, kinh nghiệm quốc tế tiên tiến để hoàn thiện hệ thống phần mềm, xây dựng các kịch bản cảnh báo sớm và đào tạo đội ngũ nhân sự giám sát chuyên nghiệp.

Đại diện VNX khẳng định, trong giai đoạn tới, cùng với việc nâng cấp năng lực giám sát, cơ quan quản lý và các Sở sẽ tăng cường đào tạo, hướng dẫn cộng đồng doanh nghiệp. Mục tiêu hướng tới là giúp doanh nghiệp không chỉ thực hiện đúng các nghĩa vụ tuân thủ hạn ngạch bắt buộc mà còn nắm vững cơ chế mua bán tín chỉ các-bon tự nguyện, từ đó xây dựng một sàn giao dịch vận hành minh bạch, an toàn, góp phần quan trọng vào tiến trình giảm phát thải và mục tiêu phát triển bền vững của quốc gia.