Làng đá Khuổi Ky, xã Đàm Thủy, tỉnh Cao Bằng là ngôi làng cổ hơn 400 năm tuổi của dân tộc Tày, nổi tiếng với những ngôi nhà sàn có vách, móng, cột được làm hoàn toàn bằng đá và lợp ngói âm dương, tạo nên nét kiến trúc độc đáo, cổ kính. Với thế lưng tựa núi, mặt hướng suối, làng không chỉ là nơi cư trú mà còn là biểu tượng văn hóa, tâm linh, thu hút khách du lịch tới khám phá vẻ đẹp nguyên sơ và trải nghiệm văn hóa địa phương.
Làng Khuổi Ky hơn 400 tuổi với những giá trị văn hóa đặc trưng đang thu hút du khách
Làng đá Khuổi Ky nằm trên Tỉnh lộ 206 dẫn đến động Ngườm Ngao, cách thác Bản Giốc chỉ 2km. Ngôi làng cổ này được hình thành trong khoảng năm 1594 - 1677, khi nhà Mạc từ Thăng Long chạy lên Cao Bằng và xây nhà bằng đá để làm “pháo đài” phòng thủ. Khuổi Ky hiện có 16 hộ gia đình người Tày sinh sống trong 14 ngôi nhà đá có kiến trúc vẫn vẹn nguyên như thuở ban đầu.
Trong tiếng Tày, Khuổi Ky có nghĩa là dòng suối nhỏ, dòng suối chạy ngang qua làng, còn sau lưng làng là núi đá. Con đường dẫn vào làng được lát đá hộc, hàng rào ngăn cách những ngôi nhà cũng được xếp công phu bằng đá.
Tập quán dựng nhà bằng đá xuất phát từ tín ngưỡng thờ thần Đá của người Tày, một vị thần bảo vệ cuộc sống yên bình của họ. Phải mất khoảng 2 - 3 năm mới dựng được một ngôi nhà bằng đá. Mỗi ngôi nhà thường cao 5 - 7m, gồm 2 tầng. Tầng dưới là các cột gỗ được dựng chắc chắn trên nền đá. Mái nhà lợp ngói âm dương. Do đó, những ngôi nhà đá luôn mát về mùa hè, ấm về mùa đông. Kiến trúc nhà tại làng đá Khuổi Ky có ba gian chính, mỗi gian được ngăn bằng khung ván gỗ để thuận tiện cho việc sinh hoạt; móng nhà được làm bằng đá hộc và chân tảng kê cột cũng được làm bằng đá gia công lại. Nhà sàn đối với người Tày ở Trùng Khánh là nơi cất giữ những nét đặc trưng riêng có trong đời sống qua nhiều thế hệ.
Làng đá Khuổi Ky được hình thành trong khoảng thời gian 1594 - 1677
Đá tại Khuổi Ky có mặt ở khắp mọi nơi, không chỉ để xây nhà mà còn để làm vật dụng hằng ngày trong gia đình như: cối xay, bếp lò hay làm hàng rào, đập nước… Vì thế mà cộng đồng người Tày ở Cao Bằng luôn dành ra những ngày nhất định để tế lễ cảm tạ thần Đá. Họ coi đá là khởi nguồn của sự sống và là trung tâm của vũ trụ, con người sinh ra từ đá và khi chết sẽ hóa thành đá.
Mặc dù chỉ có gần hai chục hộ sinh sống nhưng Khuổi Ky hiện là làng du lịch cộng đồng kiểu mẫu của Cao Bằng. Năm 2008, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã công nhận Khuổi Ky là Làng văn hóa truyền thống tiêu biểu của dân tộc ít người. Từ năm 2016, nhờ được chính quyền quan tâm đầu tư, người dân chịu khó học hỏi về cách làm du lịch cộng đồng nên đến nay, Khuổi Ky đã có 14 hộ gia đình tham gia mô hình này. Từ đây, họ có thêm nguồn sinh kế ổn định, chất lượng cuộc sống cũng được cải thiện rõ rệt.
Ngôi nhà đá cổ gồm hai tầng, cao khoảng 5-7m
Bà Triệu Thị Bé, 65 tuổi, một người dân làng Khuổi Ky cho biết: “Từ khi có đông khách du lịch đến đây, chúng tôi được tiếp xúc với nhiều điều mới mẻ. Bây giờ, gia đình nào cũng tham gia làm du lịch, không đón khách lưu trú thì cung cấp dịch vụ phụ trợ như chở khách, cung cấp nông sản sạch cho các hộ làm homestay. Trẻ con được đi học đầy đủ. Người lớn được tiếp xúc với công nghệ và thế giới văn minh. Tôi vui vì thấy cuộc sống dân làng đã được cải thiện và ngày càng phát triển”.
Du khách Lê Minh Nhật (Phường Tân Bình, TP. Hồ Chí Minh) chia sẻ: “Đây là lần đầu tiên tôi đặt chân đến ngôi làng đá, một địa danh hấp dẫn của vùng núi phía Bắc, lại là vùng biên giới của Tổ quốc. Phong cảnh thiên nhiên hùng vĩ, con người hồn hậu, chất phác. Tôi sẽ không bao giờ quên được sự đón tiếp nồng hậu của người dân”.
Quanh làng đều là những hàng rào bằng đá kiên cố
Nhìn nhận về thành quả bước đầu đạt được trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển du lịch, Chủ tịch UBND xã Đàm Thủy Đặng Lê Nam cho biết: “chìa khóa” tạo nên sức hấp dẫn của Làng du lịch cộng đồng Khuổi Ky nằm ở việc người dân và chính quyền địa phương đồng lòng gìn giữ không gian làng cổ, hạn chế xây sửa theo lối kiến trúc hiện đại, luôn chú trọng gìn giữ nét văn hóa đặc trưng của địa phương. Chúng tôi thường xuyên vận động, tuyên truyền để bà con hiểu được giá trị của những nếp nhà sàn đá cổ hay nét đẹp của trang phục truyền thống và những điều bình dị trong cuộc sống, sinh hoạt hằng ngày. Từ đó, bà con sẽ tự nguyện tham gia gìn giữ và giới thiệu nét đẹp văn hóa đó với du khách. Chính điều đó đã tạo nên sức hấp dẫn cho ngôi làng đá cổ 400 năm tuổi ở miền biên viễn./.