Hội Lồng Tồng Hà Vị, xã Cẩm Giàng, tỉnh Thái Nguyên được tổ chức vào ngày 11 tháng Giêng hằng năm là một trong những lễ hội còn giữ được nhiều nét truyền thống nhất trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên, như: Lễ rước mâm cỗ từ đền Slấn Nà Phả (Đồng Quang), thờ ông Hống, ông Háng, nàng Vo, nàng Ve ra bãi tổ chức lễ hội; múa Nộc Niệc; văn hóa ẩm thực; các trò chơi dân gian; các môn thể thao dân tộc…
Nghệ nhân Dương Văn Thủ, đại diện cho Ban Tổ chức Lễ hội làm lễ tại đền Slấn để xin rước mâm cỗ ra Lễ hội
Tương truyền có một vị quan của triều đình xưa đi đánh giặc bị thương, nghỉ lại tại thôn Nà Phả, xã Hà Vị. Khi vị quan qua đời, người Hà Vị lập miếu thờ và coi đây là Thành hoàng, miếu thờ do dòng họ Ma của bản trông coi. Mỗi năm, người dân nơi đây tổ chức cúng lễ thần hai lần vào ngày 11 tháng Giêng và 13 tháng Bảy âm lịch.
Đại điện dòng họ Ma cùng đoàn rước mâm lễ ra Lễ hội
Theo thông lệ hằng năm, sau khi tổ chức đón Tết âm lịch xong, người đứng đầu họ Ma - dòng họ trông coi ngôi đền Nà Phả đi vận động các gia đình có nhiều ruộng chuẩn bị làm một mâm cỗ thật to để ngày 11 tháng Giêng, khoảng 9 giờ sáng mang đến đền cúng tế, rồi sau đó cùng nhau rước ra cánh đồng nơi tổ chức Lễ hội thắp hương, cầu trời cho một năm mới mưa thuận, gió hòa, mùa màng bội thu; mọi người, mọi nhà đều được mạnh khỏe, no ấm; anh em, bạn bè gần xa đến dự hội vui vẻ, cùng nhau bắt tay vào mọi công việc của năm mới thuận lợi.
Nghi thức cúng tế thần linh, cầu cho mưa thuận gió hòa tại Lễ hội
Tại Lễ hội, ngoài mâm thờ truyền thống của dòng họ Ma còn có những mâm cỗ khác do các thôn trong xã dâng lên thần linh. Các lễ vật trên mâm thường là các loại bánh chưng, bánh dày, chè lam, bánh bỏng, thịt lợn, gà, xôi ngũ sắc… mang hàm ý phô bày sự khéo léo của người phụ nữ trong việc nội trợ, nấu nướng các món ăn truyền thống như: ... Mỗi mâm cỗ còn có thêm hai đôi quả làm bằng giấy với nhiều màu sắc sặc sỡ, tượng trưng cho cây vàng, cây bạc. Các mâm cỗ mang ra cánh đồng tổ chức Lễ hội được thắp hương cho đến 16 giờ cùng ngày thì hạ bàn để mời mọi người tham dự hội cùng nhau ăn, uống và kết thúc Lễ hội.
Múa Nộc Niệc (chim phượng hoàng) tại Lễ hội
Ngoài ra, ở hội Lồng Tồng xã Hà Vị vẫn duy trì được phần múa Nộc Niệc (chim phượng hoàng) - điệu múa diễn lại sự tích đẻ đất, đẻ nước, đẻ người để nhắc nhớ con cháu ngày nay ơn sinh dưỡng của cha mẹ và các vị thần. Đây là bài múa in đậm yếu tố tâm linh. Đi đầu đoàn rước lễ là điệu múa Nộc Niệc bao gồm các nhân vật: Người đánh trống, thanh la, não bạt, chim Nộc Niệc, khỉ, đười ươi. Người xưa đã dùng hình tượng con Nộc Niệc, tức chim phượng hoàng đất (thuộc nhóm tứ linh: Long, Ly, Quy, Phụng), để qua đó hàm ý nhắn gửi nhiều điều. Đây là một nét sinh hoạt văn hóa tiêu biểu và đặc sắc chỉ có tại Lễ hội Lồng Tồng Hà Vị mỗi độ Tết đến, xuân về. Điệu múa thể hiện ước mong có cuộc sống ấm no, hạnh phúc, đoàn kết và yêu thương nhau.
Theo lời kể của những người cao tuổi: Trước đây, cùng với các sinh hoạt văn hóa, văn nghệ (then, sli, lượn) hay những hoạt động vừa mang tính văn hóa, vừa mang tính tín ngưỡng tâm linh của thầy (Then, Tào, Pụt) trong nghi lễ cầu an, giải hạn, còn có một hoạt động văn hóa không thể thiếu trong đời sống tinh thần của người Tày xưa, đó là múa Nộc Niệc. Đây là một điệu múa dân gian đặc sắc được lưu truyền qua các thế hệ.
Trong hội Lồng Tồng Hà Vị, điệu múa Nộc Niệc mang ý nghĩa là một nghi lễ đón rước thần linh về phù hộ độ trì cho một năm mới nhà nhà no đủ, người người hạnh phúc. Khi múa, người múa nâng cao và lúc lắc con chim bằng gỗ sơn đỏ, mỏ dài nhọn, nhún nhảy theo nhịp chũm chọe của người điều khiển. Tham gia múa phụ họa nhằm làm nổi bật uy thế thần thiêng của Nộc Niệc là Khỉ và Đười ươi. Trong cùng một điệu múa, cùng chung nhịp trống, thanh la, chũm chọe, nhưng Nộc Niệc, Khỉ, Đười ươi lại có những động tác không giống nhau. Động tác múa tuy không khó nhưng đòi hỏi người múa phải am hiểu tập tính của từng con vật để vận dụng khéo léo thành những động tác gắn với hoạt động sống đặc trưng của từng loài.
Trong lễ ban phúc lộc đầu năm, đoàn múa Nộc Niệc đến để xua đi những vận hạn của năm cũ và ban phúc lộc cho mọi người những điều may mắn và niềm tin về một năm mới an khang, thịnh vượng, hạnh phúc, đủ đầy. Múa Nộc Niệc tuy không quá cầu kỳ, phức tạp nhưng vẫn mang tính nghệ thuật cao, đòi hỏi người múa phải có những kỹ năng nhất định để chuyển tải đến người thưởng thức ý nghĩa sâu sắc của điệu múa. Ba hình thức múa tuy mang ý nghĩa khác nhau nhưng lại nhất quán một giá trị nhân văn sâu sắc của người Tày, đó là con người yêu thương muôn loài vạn vật cùng sinh tồn, hòa đồng với thiên nhiên.
Nghi thức ban ngũ cốc cho người dân tại Lễ hội Hà Vị
Đến với Hội Lồng Tồng Hà Vị, các thế hệ từ già đến trẻ đều có thể đến các mâm lễ thắp hương cầu nguyện an lành cho một năm mới. Đây cũng là điểm gặp gỡ tâm linh của người đi hội vẫn còn được gìn giữ đến ngày hôm nay.