Ẩn mình bên những triền núi xanh ngát của xã Tân Kỳ (tỉnh Thái Nguyên), Làng nghề làm cơm lam, bánh gio, bánh củ chuối Hòa Mục hiện lên như một lát cắt dung dị của đời sống miền sơn cước. Hành trình hơn ba thập kỷ đã minh chứng cho sự bền bỉ của những con người âm thầm giữ nghề, giữ lửa qua bao thăng trầm của thời gian.
Các hộ dân Làng nghề Hòa Mục đón Giấy chứng nhận Làng nghề tỉnh Thái NguyênHơn 30 năm trước, khi cuộc sống còn nhiều khó khăn, vài hộ dân ở các thôn Bản Giác, Bản Đồn đã bắt đầu mang nếp nương, ống tre, bó củi ra ven đường để nướng cơm lam, làm bánh bán cho khách qua lại. Hộ làm nghề lâu nhất đến nay đã gắn bó tròn 33 năm, một quãng thời gian đủ dài để chứng kiến sự đổi thay của cả một vùng quê. Nhớ về những ngày đầu, ông Vi Văn Tỳ, một trong những người làm nghề sớm nhất ở thôn Bản Đồn chia sẻ: “Ngày đó chỉ làm vài ống cơm, vài mẻ bánh, bán được bao nhiêu hay bấy nhiêu, chủ yếu để có thêm đồng ra đồng vào. Không nghĩ có ngày nghề này lại nuôi sống được cả gia đình như bây giờ.”
Từ vài bếp lửa le lói ven đường, nghề dần lan rộng. Hương thơm của gạo nếp quyện trong ống tre nướng lửa, vị thanh mát của bánh gio, vị bùi ngậy của bánh củ chuối… đã níu chân bao người qua lại trên tuyến quốc lộ 3. Theo thời gian, số hộ tham gia làm nghề tăng lên, hình thành một cộng đồng sản xuất rõ nét. Đến nay, làng nghề có 42 hộ tham gia, với 88 lao động trực tiếp, chiếm 81% lực lượng lao động của Bản Đồn, Bản Giác. Mỗi ngày, làng nghề cung ứng ra thị trường khoảng 1.000 kg cơm lam, 1.600 chiếc bánh củ chuối và 1.300 chiếc bánh gio. Thu nhập bình quân của người lao động đạt khoảng 3,5 triệu đồng/người/tháng. Con số ấy chưa phải cao, nhưng với người dân vùng cao, bên cạnh thu nhập chính từ nông, lâm nghiệp, đây là nguồn thu ổn định và bền bỉ.
Những ống cơm lam nóng hổi, những chiếc bánh gio, bánh củ chuối mộc mạc không chỉ là sản phẩm hàng hóa mà còn là kết tinh của kinh nghiệm, của sự tỉ mỉ và tình yêu nghề được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Cơm lam - một sản phẩm đặc trưng của Làng nghề Hòa MụcTháng 7/2025, khi 3 xã Tân Sơn, Cao Kỳ và Hòa Mục được sáp nhập thành xã Tân Kỳ theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp, làng nghề bước vào một giai đoạn phát triển mới. Không chỉ mở rộng không gian, việc sáp nhập còn mang đến sự định hướng rõ ràng hơn trong quy hoạch, tổ chức sản xuất và phát triển sản phẩm. Từ những hỗ trợ về cơ chế, chính sách đến việc đồng hành trong nâng cao chất lượng, xây dựng thương hiệu, làng nghề từng bước chuyển mình theo hướng bài bản, bền vững hơn.
Một trong những chuyển biến rõ nét là ý thức bảo vệ môi trường của người dân ngày càng được nâng cao. Các hộ sản xuất thực hiện đầy đủ việc báo cáo các biện pháp bảo vệ môi trường, tuân thủ quy định của địa phương. Rác thải được phân loại tại nguồn; nước thải sinh hoạt được thu gom, xử lý. Các loại chất thải rắn như ống tre, lá gói, tro bếp phần lớn được tái sử dụng, trong đó tro bếp được tận dụng làm phân bón cho cây trồng. Do đặc thù sản xuất thủ công, nguyên liệu chủ yếu là gạo, tre, lá nên làng nghề không phát sinh chất thải nguy hại. Nguồn nước sử dụng chủ yếu từ khe suối và giếng hộ gia đình; nước thải sản xuất chứa các hợp chất hữu cơ có khả năng phân hủy sinh học. Đặc biệt, 100% hộ làm nghề đã ký cam kết không sử dụng chất cấm trong sản xuất, một nền tảng quan trọng để tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng và hướng tới phát triển lâu dài.
Nhờ sự quan tâm, định hướng kịp thời của chính quyền cùng nỗ lực không ngừng của người dân, đến cuối năm 2025, Làng nghề sản xuất cơm lam, bánh gio, bánh củ chuối Hòa Mục đã chính thức được UBND tỉnh Thái Nguyên công nhận là Làng nghề cấp tỉnh. Đây không chỉ là niềm tự hào mà còn là dấu mốc quan trọng, khẳng định giá trị và vị thế của một làng nghề truyền thống giữa đời sống hiện đại. Đồng chí Trần Quang Hiệp, Phó Chủ tịch UBND xã Tân Kỳ nhấn mạnh: “Địa phương luôn xác định phải giữ được giá trị truyền thống, đồng thời hỗ trợ người dân nâng cao chất lượng sản phẩm, từng bước xây dựng thương hiệu. Việc làng nghề được công nhận là tiền đề quan trọng để tiếp tục đầu tư, phát triển theo hướng bền vững”.
Song hành với đó, công tác xây dựng thương hiệu sản phẩm cũng bắt đầu ghi nhận những kết quả cụ thể. Điển hình là hộ ông Hà Ngọc Sáng đã phát triển sản phẩm “Cơm lam Sáng Lê” và được công nhận OCOP 3 sao cấp tỉnh; đồng thời tạo việc làm thường xuyên cho 6 lao động địa phương. Đây là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của quá trình định hướng, hỗ trợ, mở ra hướng đi mới trong việc nâng cao giá trị, sức cạnh tranh cho sản phẩm, tạo thêm việc làm cho người dân làng nghề.
Theo thời gian, số hộ và người tham gia làm nghề tại thôn Bản Giác, Bản Đồn ngày một tăng lênSau hơn ba thập kỷ, làng nghề Hòa Mục đã đi từ những bếp lửa nhỏ lẻ ven đường đến một mô hình kinh tế hộ gia đình tương đối ổn định. Tuy nhiên, để phát triển bền vững, phía trước vẫn còn không ít thách thức. Theo định hướng của địa phương, mục tiêu trong thời gian tới là nâng thu nhập của người lao động làng nghề lên khoảng 6 triệu đồng/người/tháng. Việc thành lập hợp tác xã được xác định là bước đi cần thiết nhằm liên kết sản xuất, nâng cao năng lực cạnh tranh và mở rộng thị trường tiêu thụ.
Chiều buông trên vùng núi, khói bếp lại nhẹ nhàng bay lên từ những nếp nhà ven sườn đồi. Những ống cơm lam, những nồi bánh gio, bánh củ chuối tiếp tục được đặt lên bếp lửa đỏ hồng trong sự cần mẫn quen thuộc. Ở nơi ấy, mỗi sản phẩm không chỉ là thức quà quê mà còn là câu chuyện của thời gian - câu chuyện về sự bền bỉ, về khát vọng vươn lên từ chính đôi bàn tay lao động. Và hành trình của làng nghề Hòa Mục đang tiếp tục, âm thầm nhưng bền bỉ như ngọn lửa “giữ nghề” chưa bao giờ tắt của người dân nơi đây.