Giữa vùng núi non trùng điệp của xã Ngân Sơn, nơi mây núi giao hòa cùng nhịp sống chậm rãi của đồng bào vùng cao, có một điệu múa dân gian vẫn lặng lẽ tồn tại như một chứng nhân của thời gian - “múa rùa” của người Dao Tiền. Không ồn ào, không phô trương, điệu múa ấy mang theo ký ức cộng đồng, niềm tin tâm linh và triết lý sống của một tộc người gắn bó bền bỉ với thiên nhiên.
Điệu múa rùa trình diễn tại Hội xuân Sắc đào xã Ngân Sơn năm 2026Nhiều năm gắn bó với việc gìn giữ phong tục truyền thống của người Dao Tiền, ông Bàn Tiến Chung ở Tiểu khu Đèo Gió cho biết, điệu múa rùa đã xuất hiện từ rất lâu đời, được truyền lại qua nhiều thế hệ. Trong quan niệm dân gian, rùa là loài vật linh thiêng, biểu tượng cho sự trường tồn, bền vững và trí tuệ. Rùa sống lâu, điềm tĩnh, gắn liền với đất và nước - hai yếu tố căn bản của sự sống. Chính vì vậy, múa rùa ra đời như một nghi lễ tạ ơn thần linh, trời đất đã che chở cho con người bình an, mùa màng tươi tốt, cuộc sống yên ổn.
Ban đầu, múa rùa được thực hành trong những dịp mang ý nghĩa nghi lễ, cầu an. Về sau, khi đời sống cộng đồng ổn định hơn, điệu múa được tổ chức gắn liền với tết Nhảy - lễ hội lớn và quan trọng bậc nhất của người Dao Tiền. Đây là thời điểm kết thúc một chu kỳ lao động nông nghiệp, khi con người có thể tạm gác lại những nhọc nhằn mưu sinh để hướng về đời sống tinh thần, về cội nguồn và cộng đồng.
Trong không gian lễ hội ấy, múa rùa trở thành điểm nhấn, thu hút sự tham gia của nhiều thế hệ, từ những người cao tuổi cho đến lớp thanh niên trai tráng. Không phân biệt già trẻ, mỗi người đều tìm thấy trong điệu múa một sợi dây kết nối vô hình, gắn kết cá nhân với cộng đồng, hiện tại với quá khứ.
Khác với nhiều điệu múa dân gian mang tính trình diễn đơn thuần, múa rùa của người Dao Tiền mang trong mình cấu trúc chặt chẽ, giàu tính biểu tượng. Trung tâm sân múa là một chiếc ghế hoặc bàn nhỏ, trên đặt con rùa giả, hình ảnh linh vật đóng vai trò trục tâm linh của toàn bộ điệu múa. Xung quanh đó, từ 8 - 10 người đàn ông tham gia múa, di chuyển theo đội hình vòng tròn.
Múa rùa của người Dao Tiền thể hiện sự phối hợp ăn ý và tinh thần cộng đồng caoMỗi người cầm một nhạc cụ truyền thống như trống, xập xèng, chuông. Âm thanh không cầu kỳ nhưng dồn dập, rộn ràng, tạo nên nhịp điệu thôi thúc. Người cầm trống đi đầu, giữ vai trò dẫn nhịp và định hướng cho cả đội hình. Các bước chân nhún nhảy theo vòng tròn, lấy chân trái làm trụ, vừa di chuyển vừa lắc người theo tiếng nhạc, tạo nên một dòng chảy nhịp nhàng, liên tục.
Sau ba vòng múa lớn, các động tác chuyển sang những vòng xoay nhỏ, tượng trưng cho quá trình tìm kiếm và vây bắt rùa. Ở mỗi vòng xoay, cả tốp lại cúi xuống, chụm đầu về phía trung tâm, vừa gõ nhạc cụ vừa đồng thanh hô vang. Những động tác ấy không chỉ mang tính mô phỏng mà còn thể hiện tinh thần cộng đồng, sự phối hợp ăn ý và niềm tin vào sức mạnh tập thể.
Điểm hấp dẫn của múa rùa nằm ở sự kết hợp hài hòa giữa động tác hình thể và biểu cảm khuôn mặt. Người múa vểnh tai nghe ngóng, dò tìm, rồi giả bộ ngã khi “bắt gặp rùa lớn”. Những khoảnh khắc ấy khiến người xem không khỏi bật cười, tạo nên không khí vui tươi, gần gũi. Nhưng ẩn sau sự vui nhộn ấy là một lớp nghĩa sâu xa, con người trong hành trình mưu sinh phải biết quan sát, kiên nhẫn và hợp sức để vượt qua thử thách.
Cũng theo ông Bàn Tiến Chung, trong múa rùa, mọi động tác đều phải tuân theo sự chỉ huy của thầy múa. Người Dao Tiền quan niệm, từng bước đi trong điệu múa đều mang ý nghĩa tâm linh. Nếu lỡ đi sai, người múa phải thực hiện lại cho đúng, bởi nếu bỏ qua sẽ mang đến điều không may. Vì vậy, thầy múa luôn theo dõi sát sao, điều chỉnh nhịp nhanh - chậm, thuận - ngược, đảm bảo điệu múa diễn ra trọn vẹn và đúng nghi thức.
Múa rùa ngày nay được sân khấu hóa đưa vào các chương trình, lễ hội phục vụ người dân và du kháchNgày nay, trong bối cảnh đời sống hiện đại với nhiều biến đổi, múa rùa không còn bó hẹp trong không gian nghi lễ truyền thống. Điệu múa đã được sân khấu hóa, đưa vào các chương trình trình diễn văn hóa, các lễ hội, phục vụ du lịch và giáo dục cộng đồng. Với cách tiếp cận mới, múa rùa trở thành cầu nối để du khách và thế hệ trẻ hiểu hơn về đời sống tinh thần của người Dao Tiền, về một nền văn hóa gắn bó sâu sắc với thiên nhiên và cộng đồng.
Cùng với lễ cấp sắc, múa rùa đã trở thành biểu tượng văn hóa tiêu biểu của người Dao Tiền ở đèo Gió, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, lòng biết ơn tổ tiên và khát vọng gìn giữ bản sắc. Không chỉ mang giá trị nghệ thuật và tâm linh, điệu múa còn phản ánh sinh hoạt lao động, sản xuất và đời sống thường nhật của đồng bào, nơi con người sống chan hòa với núi rừng, đất trời.
Trong dòng chảy phát triển của du lịch văn hóa, múa rùa của người Dao Tiền không chỉ là một sản phẩm trình diễn mà còn là một di sản sống, cần được bảo tồn bằng sự tôn trọng và hiểu biết. Khi những nhịp trống còn vang lên giữa đại ngàn đèo Gió, khi những bước chân nhún nhảy vẫn xoay quanh hình ảnh con rùa linh thiêng, đó cũng là lúc mạch nguồn văn hóa của người Dao Tiền vẫn tiếp tục chảy, bền bỉ và sâu lắng trong đời sống hôm nay.