CỔNG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ

Ông Ma Văn Tho thắp hương tưởng nhớ Liệt sĩ Lê Văn Lương, người anh đã hy sinh năm 1971 nhưng đến nay chưa xác định được nơi an nghỉ

Lá thư duy nhất

Trong ký ức của gia đình ông Ma Văn Tho, quãng đời quân ngũ của người anh trai được nối với quê nhà bằng đúng một lá thư.

Liệt sĩ Lê Văn Lương sinh năm 1949, còn có tên là Lê Thái Hòa khi tham gia quân đội. Từ một thanh niên ở xóm Gốc Vải, xã Yên Trạch, anh rời ghế nhà trường, tham gia lực lượng thanh niên xung phong rồi nhập ngũ năm 1968.

Từ chiến trường, anh gửi về nhà một lá thư. Đó cũng là lá thư duy nhất gia đình nhận được trong suốt những năm người con trai xa nhà. Năm 1971, anh hy sinh tại chiến trường miền Nam, khi mới 22 tuổi. Sáu năm sau, giấy báo tử mới về đến gia đình. Tờ giấy xác nhận sự hy sinh, nhưng phần thông tin về nơi an táng không đủ để cha mẹ và các em biết anh đang nằm lại ở đâu.

Từ đó, hễ nghe ai nhắc đến đơn vị cũ, một trận đánh có liên quan hay đợt quy tập hài cốt từ chiến trường miền Nam, người thân lại dò hỏi. Có tin được truyền lại qua nhiều người, đến khi kiểm tra thì không còn căn cứ. Có địa danh được ghi quá rộng, không thể xác định một vị trí cụ thể. Những đầu mối ít ỏi cứ xuất hiện rồi tan biến.

Ông Ma Văn Tho khi ấy còn nhỏ. Theo thời gian, cậu em trai lớn lên, lập gia đình rồi bước sang tuổi già. Người anh trong ký ức vẫn dừng lại ở tuổi đôi mươi.

Khi kể về anh trai mình, ông Tho nói chậm, cố nhớ từng chi tiết đã được cha mẹ và người thân nhắc lại. Đến đoạn nói về những năm cha mẹ ngóng con, giọng ông nhỏ dần, ngắt quãng. Ông im lặng, đưa tay lau nước mắt.

Cha mẹ ông đã qua đời mà chưa biết phần mộ con trai ở đâu. Trước khi mất, điều họ để lại cho những người con còn sống là mong mỏi tiếp tục tìm anh. Ông Tho giờ không nghĩ đến một cuộc trở về thật lớn lao. Gia đình chỉ mong xác định được anh đang yên nghỉ tại đâu, đã được vào nghĩa trang nào nằm cùng đồng đội chưa. Nếu chưa thể đưa về quê hương, gia đình ông vẫn có một nơi để đến, một phần mộ để thắp hương và gọi tên người thân.

Lá thư duy nhất từ chiến trường không thể kể hết những tháng năm người lính trẻ đã trải qua. Giấy báo tử cũng chưa thể chỉ đường cho gia đình tìm đến nơi ông nằm xuống. Giữa hai kỷ vật ấy là khoảng trống kéo dài hơn nửa thế kỷ.

Ông Lương Đức Hoàng vẫn thường đứng lặng nhìn di ảnh người anh trai là Liệt sĩ Lương Văn Được, người gia đình vẫn mòn mỏi kiếm tìm suốt hơn nửa thế kỷ

Cũng tại xã Yên Trạch, ông Lương Đức Hoàng, ở xóm Phố Trào, dành nhiều năm tìm kiếm người anh trai là Liệt sĩ Lương Văn Được. Trước khi nhập ngũ, anh Được là sinh viên Trường Đại học Tổng hợp. Chiến tranh ngày càng khốc liệt, anh rời giảng đường lên đường chiến đấu. Năm 1972, anh hy sinh tại Quảng Trị.

Gia đình nhiều lần trở lại vùng đất ấy. Những chuyến đi được bắt đầu từ thông tin của đồng đội, ký ức của bạn học hoặc một địa danh được ghi trong hồ sơ. Người thân tìm đến nơi đơn vị từng chiến đấu, gặp những người còn sống, hỏi về vị trí chôn cất ban đầu và các đợt quy tập sau chiến tranh.

Có lần, gia đình tìm được một phần hài cốt và tin rằng người con, người anh đã trở về. Phần hài cốt được đưa về quê. Bàn thờ được sửa sang. Người thân thắp hương, gọi tên anh sau bao năm chờ đợi. Họ nghĩ cuộc tìm kiếm cuối cùng đã có một điểm dừng. Nhưng, kết quả xét nghiệm sau đó cho thấy mẫu hài cốt không trùng khớp với thân nhân. Gia đình phải đưa người liệt sĩ ấy trở lại nơi an táng.

Nhắc đến lần đón nhầm ấy, ông Hoàng mắt đỏ hoe rồi quay mặt đi. Phải một lúc lâu ông mới nói tiếp. Gia đình đau vì chưa tìm được anh Được, lại day dứt khi từng gọi tên người thân trước hài cốt của một người khác. Người nằm xuống cũng là một liệt sĩ, cũng có gia đình đang mong chờ ở đâu đó.

Những bạn học, đồng đội cũ của Liệt sĩ Lương Văn Được vẫn có người tìm về thăm gia đình mỗi năm. Qua câu chuyện của họ, ông Hoàng biết thêm về quãng đời sinh viên, tính cách và những ngày anh sống trong quân ngũ. Hình ảnh người anh hiện lên ngày càng rõ, trong khi nơi an nghỉ vẫn chưa thể xác định.

Trước lúc lâm chung, mẹ ông chỉ dặn các con một điều: Bằng mọi cách hãy tiếp tục tìm anh. Giờ đây, những người em cũng đã cao tuổi. Ông Hoàng chỉ mong còn đủ sức để một ngày được đứng trước đúng phần mộ, tự tay thắp nén hương và gọi: - Anh Được ơi, chúng em đến đây.

Các phần mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin tại Nghĩa trang Liệt sĩ Yên Đổ (xã Yên Trạch)

Khi khoa học tiếp thêm niềm tin

Nỗi chờ đợi của những gia đình như hai gia đình ở Yên Trạch đang được đặt vào một cuộc tìm kiếm có thêm sự trợ giúp của khoa học

Tại Nghĩa trang Liệt sĩ Yên Trạch, mỗi phần mộ thuộc diện lấy mẫu được đối chiếu với sơ đồ, hồ sơ quản lý và một mã nhận dạng riêng. Các thông tin được kiểm tra nhiều lần trước khi tổ công tác thực hiện khai quật.

Khi tiểu sành được đưa lên, bộ phận pháp y kiểm tra hiện trạng hài cốt và lựa chọn mẫu sinh phẩm phù hợp. Hình ảnh, vị trí phần mộ cùng các dữ liệu liên quan được ghi nhận ngay tại nghĩa trang. Mẫu sau khi lấy được niêm phong theo mã hồ sơ. Hài cốt được chuyển sang tiểu quách mới, phủ Quốc kỳ và đưa trở lại nơi an nghỉ.

Từng phần việc diễn ra trong trật tự. Người đào đất, người phụ trách hồ sơ, người làm chuyên môn đều hiểu rằng một sai lệch nhỏ có thể ảnh hưởng đến cả quá trình đối sánh về sau.

Các đại biểu dâng hương, dành phút mặc niệm tưởng nhớ các Anh hùng liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Yên Đổ (xã Yên Trạch)

Yên Trạch là địa bàn đầu tiên của tỉnh triển khai thí điểm toàn bộ quy trình lấy mẫu và số hóa thông tin hài cốt liệt sĩ chưa xác định danh tính trước khi tiến hành thực hiện ở các địa phương khác trên địa bàn tỉnh.

Qua khảo sát, Thái Nguyên có 5.112 phần mộ tại 82 nghĩa trang liệt sĩ. Trong đó, 941 phần mộ ở 49 nghĩa trang chưa rõ thông tin, cần lấy mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN.

Mỗi con số trong danh sách ấy gắn với một gia đình. Có nhà đã tìm kiếm qua hai thế hệ. Có người mẹ mất đi mà chưa biết con nằm ở đâu. Có những người em nay đã già, lo rằng thời gian của mình không còn nhiều.

Việc xác định danh tính gặp nhiều trở ngại. Phần lớn liệt sĩ đã hy sinh cách đây hơn 50 năm. Hài cốt có thể từng được di chuyển qua nhiều nơi trước khi quy tập về nghĩa trang. Điều kiện khí hậu khiến mẫu sinh học suy giảm; một số phần mộ chỉ còn những mảnh xương nhỏ.

Hồ sơ chiến tranh cũng không phải lúc nào cũng đầy đủ. Tên người có thể được ghi bằng tên khai sinh, bí danh hoặc tên sử dụng trong quân đội. Trường hợp liệt sĩ Lê Văn Lương mang thêm tên Lê Thái Hòa là một ví dụ. Địa danh cũ có nơi đã thay đổi, sáp nhập hoặc không còn được người dân sử dụng.

Những người từng trực tiếp chôn cất đồng đội ngày càng ít. Có người còn nhớ một sườn đồi, con suối hoặc đường hành quân, nhưng không thể xác định lại trên địa hình hiện nay. Vì thế, một lá thư, tấm ảnh, giấy báo tử hay lời kể tưởng như rời rạc đều có thể trở thành căn cứ quan trọng khi được đặt cạnh hồ sơ quân nhân và lịch sử quy tập.

Các đại biểu thắp hương tại các phần mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin

Thượng tá Nguyễn Ngọc Lâm, Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, thành viên Ban Chỉ đạo về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ tỉnh, cho biết thời gian là trở ngại lớn nhất. Nhân chứng ngày một cao tuổi, mẫu sinh học trong hài cốt ngày càng khó phân tích.

Theo ông, những người thực hiện nhiệm vụ luôn cố gắng nhìn mỗi phần mộ từ tâm thế của một người thân đi tìm cha, anh hoặc đồng đội. Sau mã số hồ sơ là một con người đã từng có tên tuổi, gia đình và quê quán.

Tại khu vực lấy mẫu, cán bộ Trung tâm Pháp y tỉnh Nguyễn Quốc Hưng cùng đồng nghiệp có nhiều giờ làm việc liên tục trong bộ đồ bảo hộ kín. Thời tiết tháng Bảy oi nóng, mồ hôi thấm ướt áo. Dù vậy, từng mẫu sinh phẩm vẫn phải được lựa chọn, ghi nhận và niêm phong cẩn trọng.

Sự chính xác ở đây mang ý nghĩa đặc biệt. Câu chuyện gia đình ông Lương Đức Hoàng từng nhận nhầm hài cốt cho thấy một kết luận sai có thể gây thêm tổn thương cho nhiều người. Vì vậy, khẩn trương không đồng nghĩa với rút ngắn quy trình hoặc bỏ qua những bước kiểm tra cần thiết.

Mẫu lấy từ phần mộ mới là một phía của việc xác định danh tính. Phía còn lại là mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ. Những mẫu này được đưa vào hệ thống dữ liệu để phục vụ đối sánh. Kết quả giám định phải được kiểm tra cùng hồ sơ quân nhân, đơn vị chiến đấu, nơi hy sinh, quá trình quy tập và mối quan hệ huyết thống.

Có trường hợp mẫu hài cốt còn đủ điều kiện phân tích. Có mẫu phải thực hiện nhiều lần do chất lượng suy giảm. Một số gia đình cần lấy thêm mẫu của người thân cùng dòng huyết thống. Khi chưa tìm được kết quả phù hợp, dữ liệu tiếp tục được lưu giữ, chờ những mẫu đối chứng hoặc phương pháp phân tích mới.

Tổ công tác thực hiện quy trình khai quật mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin

ADN mở thêm một cánh cửa, nhưng khoa học cần được đặt trên nền thông tin đầy đủ. Bởi vậy, ký ức của đồng đội, giấy tờ gia đình và hồ sơ ở các đơn vị vẫn giữ giá trị lớn. Một chi tiết nhỏ có thể giúp xác định đúng hướng tìm kiếm hoặc loại trừ một trường hợp không phù hợp.

Sau mỗi đợt lấy mẫu, những phần mộ được hoàn trả, khuôn viên nghĩa trang được sửa sang. Các tấm bia lại nằm im dưới những hàng cây. Chưa ai biết mẫu nào sẽ tìm được thân nhân trước. Chưa ai có thể hẹn gia đình ông Ma Văn Tho hay ông Lương Đức Hoàng một ngày cụ thể.

Dẫu vậy, sự chờ đợi giờ đã có thêm căn cứ. Mẫu hài cốt đang được nối với mẫu của thân nhân; hồ sơ cũ được kiểm tra bằng dữ liệu khoa học; những cái tên trong giấy báo tử được đưa vào quá trình đối chiếu với các phần mộ còn khuyết thông tin.

Gia đình liệt sĩ Lê Văn Lương từng chỉ nhận được một lá thư từ chiến trường. Sau lá thư ấy là hơn nửa thế kỷ không có thêm tin tức về nơi ông yên nghỉ. Một ngày nào đó, kết quả giám định ADN có thể giúp gia đình tìm được câu trả lời đã chờ đợi suốt bao năm.

Với ông Ma Văn Tho hay ông Lương Đức Hoàng, ngày ấy có lẽ không cần một nghi lễ đông người. Chỉ cần họ còn đủ sức bước đến đúng phần mộ, nhìn thấy tên anh mình trên bia đá và tự tay thắp một nén hương.