Bí xanh thơm từ lâu được xem là cây trồng đặc trưng, mang lại sinh kế cho nhiều hộ dân ở khu vực Ba Bể cũ. Với diện tích canh tác gần 200 ha, sản lượng mỗi năm khoảng 8.000 tấn, loại cây này không chỉ tạo nguồn thu ổn định cho nông hộ mà còn góp phần hình thành thương hiệu nông sản địa phương. Tuy nhiên, những năm gần đây, tác động ngày càng rõ của biến đổi khí hậu đang đặt vùng nguyên liệu bí xanh thơm trước nhiều thách thức mới.
Diện tích trồng bí xanh trên địa bàn các xã giảm đáng kể do tác động của biến đổi khí hậuTại các xã Thượng Minh, Chợ Rã - những vùng trồng bí xanh thơm tập trung, vụ thu hoạch thường bắt đầu từ đầu tháng 5 và kéo dài đến hết tháng 6 dương lịch. Thế nhưng, ngay từ giữa tháng 6 năm nay, nhiều giàn bí đã được tháo dỡ sớm để nhường đất cho vụ mới. Không ít hộ dân cho biết sản lượng giảm mạnh, cây sinh trưởng kém ổn định, sâu bệnh phát sinh nhiều hơn, khiến việc duy trì diện tích trồng bí trở nên khó khăn.
Gia đình bà La Thị Năm, thôn Khuổi Luồm, xã Thượng Minh, đã có 11 năm gắn bó với cây bí xanh thơm. Thời điểm thuận lợi, với diện tích khoảng 2.000 m², cây bí từng mang lại cho gia đình bà nguồn thu khoảng 70 triệu đồng mỗi vụ. Tuy nhiên, hai năm gần đây, thời tiết thất thường, nắng nóng kéo dài, mưa lớn cục bộ và độ ẩm cao khiến cây bí dễ bị nấm bệnh, thối thân, héo xanh. Dù đã xử lý đất, chủ động phun phòng từ sớm, nhiều diện tích vẫn không thể phục hồi.
Rủi ro tăng lên buộc gia đình bà Năm phải thu hẹp quy mô sản xuất. Vụ 2026, gia đình chỉ duy trì hơn 1.000 m² bí xanh thơm, phần diện tích còn lại chuyển sang trồng ngô. Năng suất cũng giảm rõ rệt, cả vụ chỉ thu được khoảng 2 - 3 tạ quả, trong khi giá bán dao động từ 10.000 - 20.000 đồng/kg. Với mức đầu tư, công chăm sóc và rủi ro thời tiết hiện nay, người trồng bí không còn dễ mở rộng sản xuất như trước.
Người dân xã Chợ Rã thu hoạch bí xanh thơm
Tương tự, chị Triệu Thị Xuân, thôn Khuổi Luồm, xã Thượng Minh, cho biết nhiều cây bí ban đầu phát triển tốt nhưng khi leo giàn lại xuất hiện hiện tượng thối thân, héo lá rồi chết. Vụ này, gia đình chị chỉ duy trì khoảng 1.000 m², sản lượng đạt khoảng 7 tạ quả, giảm nhiều so với các năm trước. Trước diễn biến khó lường của thời tiết và sâu bệnh, chị không đầu tư mở rộng diện tích mà chuyển hướng thu gom bí của bà con trong vùng để bán cho thương lái.
Không chỉ các hộ sản xuất nhỏ lẻ, các mô hình liên kết cũng chịu sức ép. Hợp tác xã Yến Dương - đơn vị đi đầu trong trồng, liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm bí xanh thơm - vụ này tiếp tục duy trì, liên kết sản xuất 10 ha bí theo hướng hữu cơ. Hằng năm, Hợp tác xã phối hợp tổ chức tập huấn, hướng dẫn thành viên áp dụng kỹ thuật chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh. Tuy vậy, tình trạng cây suy thoái, chết do sâu bệnh vẫn xảy ra, cho thấy yêu cầu cấp thiết phải có giải pháp kỹ thuật sâu hơn, sát thực tế đồng ruộng hơn.
Theo chị Ma Thị Ninh, Giám đốc Hợp tác xã Yến Dương, điều người dân và thành viên Hợp tác xã cần nhất hiện nay là sự hỗ trợ trực tiếp của các chuyên gia nông nghiệp để xác định đúng nguyên nhân, hướng dẫn cụ thể cách xử lý các loại bệnh phổ biến trên cây bí. Việc “cầm tay chỉ việc” tại ruộng sẽ giúp nông dân thay đổi quy trình canh tác phù hợp hơn, giảm thiểu rủi ro và từng bước khôi phục vùng nguyên liệu.
Chị Triệu Thị Xuân, thôn Khuổi Luồm, xã Thượng Minh chuyển hướng thu gom bí của bà con trong vùngCác chuyên gia nhận định, sự sụt giảm năng suất bí xanh thơm có nhiều nguyên nhân, trong đó biến đổi khí hậu là yếu tố ngày càng rõ nét. Thời tiết cực đoan làm thay đổi chu kỳ sinh trưởng, ảnh hưởng quá trình ra hoa, đậu quả; đồng thời tạo điều kiện cho sâu bệnh phát sinh, phát triển. Khi chi phí đầu tư cho thuốc bảo vệ thực vật, hệ thống tưới tiêu và công chăm sóc tăng lên, hiệu quả kinh tế của cây bí bị ảnh hưởng trực tiếp.
Trước thực tế này, xã Thượng Minh đã phối hợp với cơ quan chuyên môn tăng cường hướng dẫn người dân điều chỉnh thời vụ, chủ động hệ thống tưới tiêu, áp dụng quy trình sản xuất an toàn nhằm hạn chế tác động bất lợi của thời tiết. Tuy nhiên, để cây bí xanh thơm phát triển bền vững, các giải pháp trước mắt cần được đặt trong một hướng đi dài hơn: Quy hoạch ổn định vùng nguyên liệu, nâng cao chất lượng giống, chuẩn hóa quy trình canh tác, kiểm soát sâu bệnh theo hướng sinh học, đồng thời tăng cường liên kết giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và cơ quan chuyên môn.
Bí xanh thơm không chỉ là cây trồng mang lại thu nhập cho hàng trăm hộ dân mà còn là sản phẩm nông nghiệp đặc trưng của vùng Ba Bể cũ, đã được chứng nhận OCOP 3 sao, 4 sao. Vì vậy, giữ cây bí xanh thơm không đơn thuần là giữ một mùa vụ, mà còn là giữ một thương hiệu nông sản, một sinh kế nông thôn và một vùng sản xuất có bản sắc. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng hiện hữu, yêu cầu đặt ra không chỉ là khắc phục thiệt hại trước mắt, mà phải chuyển từ kinh nghiệm truyền thống sang sản xuất thích ứng, dựa nhiều hơn vào khoa học kỹ thuật, liên kết chuỗi và quản trị rủi ro.
Chỉ khi người dân được hỗ trợ kịp thời về kỹ thuật, hợp tác xã đủ năng lực tổ chức sản xuất, còn vùng nguyên liệu được bảo vệ bằng quy trình canh tác bền vững, bí xanh thơm mới có thể vượt qua sức ép thời tiết cực đoan, tiếp tục khẳng định giá trị của một sản phẩm nông nghiệp đặc trưng trên thị trường.