Việc eo biển Hormuz bị tê liệt kéo dài sang tuần thứ 5 mà chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, đang tạo ra những tác động sâu rộng, có khả năng tái định hình cục diện năng lượng thế giới, đặc biệt là tại khu vực châu Á.
Một mỏ than ở Khu tự trị Duy Ngô Nhĩ Tân Cương, Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN
Với đặc thù tiêu thụ hơn 80% lượng dầu và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) đi qua eo biển này, hệ quả đối với châu Á đã xuất hiện gần như tức thì: tình trạng thiếu hụt nhiên liệu trầm trọng, các lệnh hạn chế xuất khẩu khẩn cấp và áp lực tài khóa đè nặng lên ngân sách các chính phủ. Cuộc khủng hoảng đang buộc châu Á phải đồng thời “quay về quá khứ” và “hướng tới tương lai” trong chiến lược năng lượng.
Trong ngắn hạn, nhiều quốc gia tìm đến than đá - loại nhiên liệu hóa thạch gây ô nhiễm nhất - để duy trì nguồn điện. Về dài hạn, cú sốc nguồn cung có thể thúc đẩy nhanh hơn việc khởi động lại các dự án điện hạt nhân và đẩy mạnh quá trình chuyển đổi sang xe điện, nhanh hơn so với những gì các chính sách khí hậu từng đạt được.
Khủng hoảng nhiên liệu lan rộng
Tình trạng gián đoạn nguồn cung đang buộc các chính phủ châu Á phải áp dụng các biện pháp kiểm soát tiêu dùng với mức độ nghiêm ngặt chưa từng thấy.
Tại Hàn Quốc, chính phủ đã đưa ra những khuyến nghị chi tiết đến từng hộ gia đình như rút ngắn thời gian tắm, sạc thiết bị ngoài giờ cao điểm và dồn việc sử dụng thiết bị điện công suất lớn sang cuối tuần. Tập đoàn công nghệ hàng đầu Samsung thậm chí đã áp dụng quy tắc hạn chế nhân viên lái xe cá nhân đến công sở dựa trên quy tắc số cuối của biển số xe.
Tại Đông Nam Á, nhiều biện pháp tương tự cũng được triển khai. Thái Lan đã triển khai tuần làm việc 4 ngày đối với khối công chức và yêu cầu nâng nhiệt độ điều hòa tại các công sở để tiết giảm phụ tải.
Tình hình đặc biệt nghiêm trọng tại Philippines, nơi Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. ngày 24/3 đã ban bố tình trạng khẩn cấp về năng lượng, cảnh báo nguy cơ thiếu hụt nhiên liệu cận kề. Tại Malaysia, bài toán trợ giá đang trở thành gánh nặng tài chính khổng lồ khi chi phí hàng tháng vọt từ 700 triệu ringgit (174 triệu USD) lên hơn 3,2 tỷ ringgit (797 triệu USD). Nếu giá dầu duy trì trên ngưỡng 110 USD/thùng, con số này có thể chạm mức 24 tỷ ringgit, buộc Chính phủ Malaysia phải cắt giảm hạn mức trợ cấp để bảo vệ cán cân tài khóa.
Quay lại với than đá
Việc đứt gãy nguồn cung khí tự nhiên đang buộc nhiều quốc gia vốn đang theo đuổi lộ trình xanh hóa phải tạm thời quay lại với than đá - loại nhiên liệu hóa thạch gây phát thải lớn nhất. Điều này đang làm đảo ngược nỗ lực nhiều năm của khu vực trong việc giảm dần sự phụ thuộc vào nhiệt điện than.
Thực tế cho thấy, Thái Lan đã tái vận hành hai nhà máy nhiệt điện than từng được lên kế hoạch đóng cửa vào năm 2025. Hàn Quốc chính thức dỡ bỏ quy định trần vận hành 80% công suất đối với các tổ máy điện than. Tại Nhật Bản, chính phủ xác nhận sẽ cho phép các nhà máy điện than cũ, vốn có hiệu suất thấp, được hoạt động tối đa công suất trong ít nhất một năm kể từ tháng 4/2026.
Sự thắt chặt nguồn cung còn đến từ phía các nhà xuất khẩu. Australia và Indonesia đang có xu hướng ưu tiên trữ lượng cho nhu cầu an ninh năng lượng nội địa hơn là phục vụ xuất khẩu. Giới chuyên gia cảnh báo hiện tượng này có thể dẫn đến hệ lụy "khóa chặt carbon" trong dài hạn, khi các rào cản về chi phí đầu tư và lợi ích chính trị - kinh tế sẽ khiến việc đóng cửa các nhà máy này trong tương lai trở nên phức tạp và tốn kém hơn.
Điện hạt nhân và xe điện: Giải pháp dài hạn
Mặc dù than đá đang tạm thời lấp chỗ trống, nhưng về dài hạn, xung đột Trung Đông lại đang trở thành "chất xúc tác" thúc đẩy làn sóng năng lượng hạt nhân hồi sinh trên toàn cầu.
Tại Đông Nam Á, sau nhiều thập kỷ thảo luận không có kết quả, xu hướng phát triển điện hạt nhân đang có những chuyển biến thực chất. Malaysia đang cân nhắc giải pháp này để đáp ứng cơn khát điện từ ngành trung tâm dữ liệu. Philippines đặt mục tiêu sở hữu nhà máy điện hạt nhân vào năm 2032 với sự hỗ trợ công nghệ từ Hàn Quốc.
Trung Quốc tiếp tục khẳng định vị thế dẫn đầu với hàng chục lò phản ứng đang xây dựng. Đặc biệt, Đài Loan (Trung Quốc) đã tạo ra bước ngoặt chính sách lớn khi công bố khởi động lại hai lò phản ứng đã đóng cửa, mặc dù trước đó từng theo đuổi định hướng "không hạt nhân" từ năm 2016. Tại Việt Nam, tiến trình an ninh năng lượng cũng ghi nhận dấu ấn mới với việc hoàn tất thỏa thuận xây dựng nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 vào ngày 23/3 vừa qua.
Bên cạnh đó, một số nghiên cứu chỉ ra rằng cuộc khủng hoảng năng lượng hiện nay có thể tạo ra hiện tượng "phá hủy nhu cầu", dẫn đến sự thay đổi vĩnh viễn trong hành vi tiêu dùng.
Giống như cuộc cấm vận dầu mỏ những năm 1970 đã mở đường cho các dòng xe Nhật Bản tiết kiệm nhiên liệu, cú sốc lần này được kỳ vọng sẽ thúc đẩy thị trường xe điện (EV) bứt phá. Tại Đông Nam Á, các đơn hàng EV đã tăng vọt trong tháng 3/2026, đồng hành cùng cam kết mạnh mẽ của các nhà lãnh đạo khu vực, tiêu biểu là Tổng thống Indonesia Prabowo Subianto với mục tiêu điện hóa toàn bộ phương tiện giao thông.
Cuộc khủng hoảng eo biển Hormuz hiện nay là minh chứng cho thấy quá trình chuyển đổi năng lượng tại châu Á sẽ diễn ra đầy thách thức và kéo dài hơn dự liệu. Nhiên liệu hóa thạch vẫn sẽ giữ vai trò là "mỏ neo" ổn định trong ít nhất một thập kỷ tới, ngay cả khi tỷ trọng năng lượng sạch và các giải pháp công nghệ mới đang mở rộng với tốc độ chưa từng có.
Sự chuyển dịch này không chỉ đơn thuần là thay đổi nguồn nhiên liệu, mà còn là cuộc chạy đua nhằm đảm bảo quyền tự chủ chiến lược trước những biến động địa chính trị không thể dự báo trước.