Từ chỗ chỉ quen với nương rẫy, ngày nay phụ nữ dân tộc thiểu số đã dám thử sức với kinh doanh, học cách làm dịch vụ, tiếp cận công nghệ và quảng bá hình ảnh bản làng ra thế giới. Đặc biệt, chính những người phụ nữ bản nơi bản làng đã nhận thức ra rằng, du lịch phải trở thành bệ phóng cho văn hóa, chứ không làm phai nhạt hay biến chất các giá trị truyền thống.
Các giá trị văn hóa truyền thống được phụ nữ dân tộc thiểu số ứng dụng phát triển thành sản phẩm du lịch đặc thù địa phương. Ảnh: TL
Hành trình đưa phụ nữ DTTS đến với du lịch
Trước khi du lịch xuất hiện, cuộc sống người dân ở các bản làng vùng cao gắn chặt với nương rẫy, với đất, với nước và những quy luật tự nhiên đã tồn tại qua nhiều thế hệ. Trong nhịp sống ấy, phụ nữ là lực lượng gánh vác phần lớn công việc.
Họ lên nương từ sớm, trở về khi chiều buông, rồi tiếp tục quán xuyến gia đình trong căn bếp nhỏ. Mọi sinh hoạt vận hành theo mùa vụ - một nhịp điệu quen thuộc, tưởng như bền vững và có thể dự đoán.
Nhưng vài năm trở lại đây, sự “quen thuộc” ấy dần bị phá vỡ. Thời tiết trở nên thất thường, mưa nắng không còn theo quy luật, nguồn nước suy giảm, đất đai bị xói mòn. Có những vụ mùa phải gieo lại nhiều lần, có thời điểm công sức bỏ ra không mang lại kết quả như mong đợi. Ngay cả những thửa ruộng bậc thang, biểu tượng của vùng cao cũng trở nên khó canh tác hơn khi điều kiện tự nhiên không còn ổn định.
Có lẽ vì không có nhiều lựa chọn, phụ nữ vùng cao học cách thích ứng theo một cách rất riêng: Lặng lẽ và bền bỉ. Họ không từ bỏ hoàn toàn những gì đã quen thuộc, mà điều chỉnh từng chút một như thay đổi giống cây, thay đổi cách trồng, tận dụng những kinh nghiệm cũ để ứng phó với điều kiện mới. Những tri thức bản địa tưởng như giản dị, lại trở thành điểm tựa quan trọng trong những thời điểm khó khăn nhất.
Khi du lịch xuất hiện, một hướng đi mới dần mở ra. Từ những thay đổi nhỏ như dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị bữa ăn, đón khách lưu trú, phụ nữ dần trở thành người trực tiếp vận hành và duy trì mô hình này. Họ đón khách bằng chính đời sống của mình, bằng sự chân thành trong từng bữa cơm, từng câu chuyện, thay vì những dịch vụ cầu kỳ.
Điều đáng nói là họ không “làm khác đi” để phục vụ du lịch, mà mở rộng những gì vốn có. Những tấm vải vẫn được dệt như trước, món ăn vẫn giữ hương vị quen thuộc, nếp sinh hoạt vẫn diễn ra tự nhiên. Du khách đến không phải để xem một sự sắp đặt, mà để trải nghiệm một đời sống thật. Chính điều đó giúp họ vừa có thêm sinh kế, vừa giữ được bản sắc.
Phụ nữ vùng cao làm du lịch từ mạch nguồn văn hóa
Ở thôn Bó Lù, xã Ba Bể, Thái Nguyên “Cà phê Nàng Bân” trở thành điểm dừng chân quen thuộc của nhiều đoàn khách. Không gian quán giản dị nhưng tinh tế, tràn ngập sắc màu của văn hóa Tày. Tại đây, du khách có thể thưởng thức cà phê trong tiếng hát Then, ngắm những khung cửi dệt vải, hay trải nghiệm xay ngô, khâu mũ bằng vải chàm.
Quán “Cà phê Nàng Bân” nhanh chóng trở thành địa chỉ gợi mở cho mô hình du lịch cộng đồng do phụ nữDTTS ở xã Ba Bể (Thái Nguyên) khởi xướng. Ảnh: Fankebook chị Tuyền
Ý tưởng làm quán cà phê này đến từ chị Phùng Thị Tuyền, một phụ nữ Tày mong muốn giới thiệu di sản văn hóa quê hương tới bạn bè bốn phương. “Tôi mở quán không chỉ để bán cà phê, mà còn để gìn giữ, tái hiện nét đẹp truyền thống của đồng bào các dân tộc thiểu số ở Ba Bể”, chị chia sẻ.
Để tạo ấn tượng với khách, chị Tuyền luôn khoác lên mình bộ váy áo chàm truyền thống. Nhiều du khách còn thích thú ghé quán cà phê của chị để chụp ảnh lưu niệm. Nhờ cách làm độc đáo, “Cà phê Nàng Bân” nhanh chóng trở thành địa chỉ gợi mở cho mô hình du lịch cộng đồng do phụ nữ khởi xướng.
Nếu chị Tuyền ở Ba Bể chọn cách đưa văn hóa Tày vào không gian cà phê, thì ở Xã Đồng Văn, Tuyên Quang, chị Lò Thị Thu mở nhiều gian hàng cho thuê trang phục dân tộc. Ở đây đa phần là các trang phục truyền thống với các nét hoa văn độc đáo, riêng có của dân tộc Mông nơi cực Bắc tổ quốc.
Những bộ trang phục truyền thống này đều do chị Thu tự tay thêu, may, trong đó có cả trang phục dân tộc truyền thống và cả những bộ trang phục dân tộc được cách tân để du khách lựa chọn và giá cho thuê 1 lần chụp là 30.000 đồng/ một bộ.
Khách du lịch lưu giữ những bức ảnh đẹp với trang phục dân tộc tại hẻm Tu Sản. Ảnh: Thu Hoài - Tiến Thành
Ở đây chúng tôi tập trung vào cho thuê trang phục truyền thống của dân tộc và loại bỏ những trang phục lai căng. Được mặc trang phục dân tộc, khách du lịch sẽ hiểu được nhiều hơn về văn hóa, đời sống người bản địa để có thêm những trải nghiệm đáng nhớ trong hành trình khám phá cao nguyên đá,… Chị Thu chia sẻ.
Rời Đồng Văn, Tuyên Quang đến với dãy Hoàng Liên, du khách sẽ được chiêm ngưỡng những bản làng với mây phủ quanh năm, những mái nhà sàn nép mình yên bình. Từ tri thức bản địa và kinh nghiệm sống với núi rừng, những người phụ nữ DTTS tại vùng đệm vườn quốc gia Hoàng Liên cùng nhau phát triển du lịch cộng đồng qua những câu chuyện văn hóa của địa phương mình.
“Trước đây, chúng tôi chỉ quen nương rẫy, sống giản dị với thiên nhiên. Từ khi du lịch phát triển, chúng tôi học làm hướng dẫn viên, đón tiếp khách bằng cách kể những câu chuyện văn hóa của chính đồng bào dân tộc mình”, chị Sùng Thị Lang chia sẻ.
Không hoạt động riêng lẻ, những người phụ nữ địa phương đã tổ chức các câu lạc bộ nhỏ. Có nhóm phụ nữ cùng luyện tập văn nghệ để du khách khi đến có thể trực tiếp trải nghiệm những điệu múa, bài hát truyền thống của dân tộc.
Bên cạnh đó, có nhóm phụ nữ còn tổ chức nấu những món ăn đặc sản địa phương, tạo sự thích thú, khơi mở mong muốn khám phá về văn hóa của đồng bào thiểu số. Họ còn cùng nhau trau dồi kỹ năng thủ công như vẽ sáp ong, thêu thùa, tạo ra những sản phẩm du lịch chất lượng.
Chị Sùng Thị Lan, Giám đốc HTX Mường Hoa, xã Tả Van, Lào Cai chụp ảnh lưu niệm cùng du khách sau trải nghiệm dệt vải. (Nguồn: Sùng Thị Lan).
Những ngày đầu làm du lịch đối với các chi em phụ nữ vùng cao không hề dễ dàng. Khó khăn lớn nhất xuất phát từ suy nghĩ: Nhiều phụ nữ chưa tự tin và băn khoăn liệu những nỗ lực của mình có mang lại kết quả hay không? Nhưng trong quá trình làm, họ dần nhận ra tiềm năng phát triển kinh tế từ chính văn hóa của cộng đồng mình; và qua đó, văn hóa tiếp tục được bảo tồn và phát triển.
Chị Sùng Thị Lan (Giám đốc HTX Mường Hoa, xã Tả Van, Lào Cai) - một trong những người dẫn dắt và truyền cảm hứng cho nhiều phụ nữ khác trong xã, chia sẻ về những thay đổi tích cực khi phát triển du lịch cộng đồng: “Trước đây, chúng tôi chủ yếu làm nông, một mùa vụ chỉ trồng ngô, lúa, còn hết mùa vụ thì đất bỏ trống. Sau khi có du lịch, chúng tôi biến những mảnh đất trống thành các workshop trải nghiệm nông nghiệp, bà con ngoài mùa nương rẫy có thể diễn văn nghệ, làm homestay. Đời sống vì thế cũng phát triển hơn nhiều”.
Người dân ở đây cũng nhận thức được rằng, du lịch phải trở thành bệ phóng cho văn hóa, chứ không làm phai nhạt hay biến chất các giá trị truyền thống.
Những mô hình như của chị Tuyền, chị Thu, chị Lan cho thấy, phụ nữ DTTS ngày càng tự tin, chủ động tham gia phát triển kinh tế du lịch. Từ chỗ quen với nương rẫy, họ đã dám thử sức với kinh doanh, học cách làm dịch vụ, tiếp cận công nghệ và quảng bá hình ảnh bản làng ra thế giới.
Trong bức tranh chung của du lịch xanh, du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm, vai trò của phụ nữ DTTS không đơn thuần là giữ lửa bản sắc mà còn còn mở ra cơ hội thoát nghèo, làm giàu ngay trên mảnh đất quê hương. Mỗi mô hình, dù nhỏ bé, đều góp phần tạo việc làm, giữ gìn văn hóa và quảng bá hình ảnh địa phương.