Mỗi độ cuối thu, khi những triền đồi dọc quốc lộ 3B vào vùng đất Bạch Thông phủ lên sắc vàng óng ả, đó là lúc mùa cam, mùa quýt lại về. Mùi hương dìu dịu, vị ngọt thanh xen chút chua nhẹ của những quả chín mọng không chỉ gợi nhớ mùa vàng no ấm, mà còn làm nên một thương hiệu nông sản riêng có, niềm tự hào của người dân vùng cao nơi đây.
Một vườn quýt được trồng, chăm sóc theo hướng chuẩn VietGAP tại thôn Phiêng An, xã Bạch Thông
Nhờ khí hậu mát mẻ, độ ẩm cao và tầng đất feralit pha cát trên các triền đồi có độ dốc vừa phải, cây cam, cây quý tại Bạch Thông sinh trưởng khỏe, cho quả tròn căng, tép mọng, hương vị đặc trưng. Người dân nơi đây vẫn tự hào nói “Ăn một múi là nhớ cả mùa vàng”, bởi vị ngọt thanh xen lẫn chút chua nhẹ như hòa quyện tinh túy của đất và trời, của bàn tay người nông dân.
Từ trung tuần tháng 11, khắp các nẻo đường vào Bạch Thông lại rộn ràng không khí thu hoạch. Người người hái quả, lựa chọn, đóng gói. Dọc quốc lộ 3B, sắc vàng rực rỡ của cam, của quýt phủ kín những sạp hàng, hương thơm lan tỏa khắp đường làng, ngõ xóm. “Gia đình tôi trồng 2 ha quýt, vụ này ước đạt hơn 20 tấn. Chúng tôi được tập huấn kỹ thuật, hạn chế dùng thuốc hóa học nên quả quýt bóng đẹp, hương vị thơm hơn, khách hàng rất ưa chuộng.” - Bà Triệu Thị Vấn, một hộ dân xã Bạch Thông cho biết.
Bạch Thông được xem là “quê hương” của giống quýt bản địa nổi tiếng. Người cao tuổi trong vùng kể lại, từ vài cây quýt đầu tiên trồng ở thôn Nà Thoi, Boóc Khún cách đây hơn nửa thế kỷ, qua bàn tay cần cù và kinh nghiệm chiết ghép, giống quýt thơm ngon ấy đã lan tỏa khắp vùng. Tháng 12/2012, sản phẩm “Quýt Bắc Kạn” được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chỉ dẫn địa lý, trong đó xã Bạch Thông là vùng trồng trọng điểm. Từ lợi thế đó, chính quyền địa phương đã khuyến khích người dân mở rộng diện tích quýt bản địa, đồng thời phát triển thêm các giống quýt ngọt, cam sành, cam đường canh phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng. Hiện, toàn xã có hơn 700 ha cam, quýt đang cho thu hoạch, năng suất đạt hơn 10 tấn/ha, nhiều hộ thu nhập từ 150 đến 300 triệu đồng mỗi vụ, con số đáng mơ ước đối với nông dân miền núi. Ông Cao Mạnh Hà, Giám đốc Hợp tác xã Đại Hà cho biết: “Hợp tác xã liên kết tiêu thụ gần 100 ha cam, quýt của người dân trên địa bàn. Chúng tôi chú trọng xây dựng thương hiệu cam, quýt sạch, bán qua hệ thống siêu thị và sàn thương mại điện tử như Postmart, Voso. Mỗi năm Hợp tác xã cung ứng ra thị trường khoảng 300 tấn quýt, trong đó 1/3 đạt chuẩn VietGAP.”
Những năm gần đây, xã Bạch Thông triển khai nhiều chương trình hỗ trợ kỹ thuật và khuyến khích sản xuất bền vững. Hàng trăm hộ dân được tập huấn, cải tạo vườn cam, quýt già cỗi, chuyển sang bón phân hữu cơ, áp dụng biện pháp sinh học phòng trừ sâu bệnh. Ông Hà Ngọc Việt, Chủ tịch UBND xã Bạch Thông khẳng định: “Cây cam, cây quýt không chỉ mang lại nguồn thu nhập lớn mà còn là hình ảnh nhận diện của địa phương. Xã đang khuyến khích tái canh tác bằng các giống mới năng suất cao hơn như cam sành, quýt ngọt, cam và quýt đường canh; đồng thời quy hoạch vùng trồng tập trung, gắn với chế biến và bảo quản sau thu hoạch. Địa phương xác định giữ gìn vùng cam, quýt chính là giữ gìn bản sắc nông nghiệp của Bạch Thông.”
Người dân Bạch Thông chăm sóc vườn quýt
Song song với việc sản xuất, xã còn chú trọng quảng bá thương hiệu. Hàng năm, ngày hội cam, quýt và nông sản Bạch Thông được tổ chức, thu hút đông đảo du khách, thương lái và doanh nghiệp. Đây là dịp giới thiệu, tiêu thụ hàng trăm tấn sản phẩm, đồng thời ký kết hàng chục hợp đồng bao tiêu, mở rộng thị trường trong và ngoài tỉnh.
Dẫu vậy, vùng cam, quýt Bạch Thông vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn. Nhiều diện tích trồng trên 15 năm đã thoái hóa, năng suất giảm; biến đổi khí hậu khiến thời tiết thất thường, sâu bệnh gia tăng. Thị trường tiêu thụ vẫn phụ thuộc vào thương lái, giá cả bấp bênh theo từng vụ. Trước thực tế đó, xã đang tập trung đẩy mạnh thâm canh, ứng dụng khoa học kỹ thuật để nâng cao năng suất, chất lượng, mẫu mã sản phẩm; xây dựng thương hiệu cam, quýt Bạch Thông trở thành hàng hóa đặc trưng, có chỗ đứng vững chắc trên thị trường. Các hộ dân được khuyến khích liên kết thành tổ hợp tác, hợp tác xã, áp dụng quy trình sản xuất hữu cơ, sử dụng chế phẩm sinh học, phân vi sinh, hệ thống tưới nhỏ giọt và bao quả để hạn chế sâu bệnh, nâng cao chất lượng. Đồng thời, địa phương cũng mời gọi doanh nghiệp đầu tư chế biến sâu tạo ra các sản phẩm giá trị gia tăng như nước ép, tinh dầu, mứt cam, quýt… nhằm mở ra hướng đi bền vững cho “mùa vàng” của Bạch Thông.
Giữa tiết trời hanh khô của những ngày cuối năm, những đồi cam, đồi quýt ở Bạch Thông rực sắc vàng tươi. Từng quả căng mọng lưu giữ hương vị của đất và công sức người trồng. Mùa cam, quýt không chỉ là mùa thu hoạch, mà là mùa của niềm vui và hy vọng làm giàu ngay trên quê hương. Với người dân nơi đây, mỗi vụ quả chín là một “mùa vàng” - khẳng định giá trị nông sản địa phương và hành trình xây dựng nền nông nghiệp sạch, bền vững trong thời kỳ hội nhập.