Từ những thửa ruộng manh mún, chủ yếu dựa vào kinh nghiệm, nhiều địa phương miền núi phía Bắc tỉnh Thái Nguyên đang từng bước hình thành các vùng sản xuất hàng hóa, áp dụng quy trình canh tác an toàn và đẩy mạnh liên kết tiêu thụ. Sự thay đổi ấy không chỉ đến từ những giống cây trồng mới hay máy móc hiện đại, mà quan trọng hơn là bước chuyển trong tư duy của người nông dân, từ sản xuất nông nghiệp sang phát triển kinh tế nông nghiệp theo hướng xanh, bền vững.
Mô hình liên kết trồng cây ớt xuất khẩu trên cánh đồng Bản Phố, xã Tân KỳTrong bối cảnh biến đổi khí hậu diễn biến phức tạp, giá vật tư nông nghiệp liên tục biến động, yêu cầu của thị trường ngày càng khắt khe, việc sản xuất theo tập quán cũ không còn phù hợp. Với các xã miền núi phía Bắc của tỉnh, thách thức còn lớn hơn khi địa hình chia cắt, diện tích đất canh tác nhỏ lẻ, hạ tầng giao thông đến vùng sản xuất còn hạn chế, chi phí vận chuyển cao, lao động trẻ ngày càng ít gắn bó với đồng ruộng và thiếu doanh nghiệp đầu tư chế biến. Điều đó đặt ra yêu cầu phải tổ chức lại sản xuất theo hướng tập trung, khai thác lợi thế từng vùng và nâng cao giá trị trên cùng đơn vị diện tích.
Cùng với các chính sách hỗ trợ của tỉnh và sự đồng hành của ngành Nông nghiệp và Môi trường, nhiều địa phương đã đẩy mạnh tuyên truyền, vận động người dân chuyển đổi cơ cấu cây trồng, hình thành các vùng sản xuất tập trung, ứng dụng tiến bộ khoa học - kỹ thuật, cơ giới hóa và tăng cường liên kết với hợp tác xã, doanh nghiệp. Từ chỗ chỉ quan tâm đến năng suất, người dân đã bắt đầu chú trọng đến chất lượng sản phẩm, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và nhu cầu của thị trường.
Tại xã Thượng Minh, những cánh đồng bí xanh thơm hôm nay, trước đây từng là diện tích lúa manh mún, hiệu quả kinh tế thấp. Nhận thấy lợi thế của cây bí xanh thơm, địa phương đã vận động người dân mạnh dạn chuyển đổi diện tích lúa kém hiệu quả sang phát triển vùng sản xuất hàng hóa. Đến nay, vùng trồng bí xanh thơm tập trung đã đạt gần 60 ha, năng suất bình quân 35 - 40 tấn/ha.
Mô hình trồng bí xanh thơm đạt chứng nhận hữu cơ PGS của Hợp tác xã Yến Dương, xã Thượng MinhĐiểm nổi bật của mô hình là sự tham gia xuyên suốt của các hợp tác xã và doanh nghiệp, từ cung ứng giống, hướng dẫn kỹ thuật đến bao tiêu sản phẩm, giúp người dân yên tâm sản xuất. Bà Ma Thị Ninh, Giám đốc Hợp tác xã Yến Dương cho biết: Trước đây, các hộ chủ yếu sản xuất theo kinh nghiệm nên chất lượng sản phẩm chưa đồng đều. Khi tham gia chuỗi liên kết, các hộ phải tuân thủ nghiêm quy trình kỹ thuật từ khâu chọn giống, chăm sóc, sử dụng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đến thu hoạch và sơ chế. Việc ghi chép nhật ký sản xuất, truy xuất nguồn gốc đã trở thành yêu cầu bắt buộc. Nhờ đó, chất lượng bí xanh thơm được nâng lên, sản phẩm tiêu thụ ổn định, giá trị cũng cao hơn trước. Hiện, Hợp tác xã có vùng nguyên liệu khoảng 30 ha, trong đó 10 ha được chứng nhận hữu cơ PGS.
Trên địa bàn xã Thượng Minh, vùng trồng bí xanh thơm của các hợp tác xã: Yến Dương, Nhung Lũy và Nông lâm tổng hợp Địa Linh đã được cấp mã số vùng trồng, đáp ứng các yêu cầu về an toàn thực phẩm phục vụ xuất khẩu. Đây là nền tảng quan trọng để sản phẩm OCOP bí xanh thơm của địa phương tiếp tục mở rộng thị trường và nâng cao giá trị thương hiệu.
Người dân thôn Cốc Đán, xã Ngân Sơn thu hoạch lúa Khẩu nua LếchNếu Thượng Minh phát huy lợi thế cây đặc sản thì xã Ngân Sơn lại lựa chọn phát triển lúa bản địa theo hướng hữu cơ. Trên diện tích gần 70 ha lúa Khẩu nua Lếch, người dân được hướng dẫn sử dụng phân bón hữu cơ, áp dụng cơ giới hóa đồng bộ từ khâu làm đất, gieo mạ, cấy đến thu hoạch. Đặc biệt, quy trình sản xuất “5 không” gồm: Không thuốc diệt cỏ, không thuốc trừ sâu hóa học, không chất bảo quản, không chất kích thích sinh trưởng và không dư lượng hóa chất độc hại từng bước được áp dụng, góp phần bảo vệ môi trường. Bà Hoàng Thị Thoan, thôn Cốc Đán chia sẻ: Ban đầu nhiều hộ còn e ngại vì lo năng suất giảm. Tuy nhiên, sau vài vụ canh tác, người dân nhận thấy cây lúa phát triển ổn định, chi phí sản xuất giảm, môi trường đồng ruộng sạch hơn. Năng suất lúa Khẩu nua Lếch canh tác theo hướng hữu cơ đạt khoảng 420 kg/1.000 m², cao hơn mức 395 kg/1.000 m² của phương thức canh tác truyền thống.
Mô hình trồng sâm Bố chính tại thôn Đồng Nam, xã Bạch ThôngKhông chỉ Thượng Minh hay Ngân Sơn, nhiều địa phương khác cũng đang đẩy mạnh tái cơ cấu sản xuất nông nghiệp. Tại xã Bạch Thông, hơn 40,5 ha đất nông nghiệp kém hiệu quả đã được chuyển sang trồng sâm Bố Chính, khoai tây, dưa chuột, thanh long, ổi..., mang lại thu nhập bình quân khoảng 120 triệu đồng/ha mỗi năm. Theo đồng chí Hà Ngọc Việt, Chủ tịch UBND xã Bạch Thông, yếu tố quan trọng trong quá trình tái cơ cấu nông nghiệp là thay đổi tư duy sản xuất của người dân. Xã định hướng phát triển những cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên, có khả năng liên kết tiêu thụ và mang lại giá trị kinh tế cao; đồng thời tiếp tục hỗ trợ người dân ứng dụng khoa học - kỹ thuật, mở rộng liên kết với hợp tác xã, doanh nghiệp để xây dựng vùng sản xuất tập trung và phát triển các sản phẩm OCOP gắn với xây dựng nông thôn mới nâng cao.
Dù đạt nhiều kết quả tích cực, quá trình chuyển đổi sản xuất ở các xã miền núi phía Bắc vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ; hạ tầng giao thông nội đồng, thủy lợi ở một số nơi chưa đáp ứng yêu cầu sản xuất hàng hóa; việc xây dựng thương hiệu, phát triển công nghiệp chế biến và mở rộng thị trường tiêu thụ còn nhiều hạn chế. Một bộ phận người dân vẫn còn tâm lý e ngại khi chuyển đổi cây trồng hoặc áp dụng quy trình sản xuất mới do lo ngại chi phí đầu tư và rủi ro về đầu ra. Những hạn chế đó đòi hỏi sự hỗ trợ đồng bộ hơn về cơ chế, chính sách, vốn, khoa học - công nghệ, phát triển hạ tầng và xúc tiến thương mại.
Mặc dù còn nhiều khó khăn, song quá trình chuyển đổi sản xuất ở các xã miền núi phía Bắc tỉnh đang từng bước tạo nền tảng cho sự phát triển nông nghiệp theo hướng hàng hóa, an toàn và bền vững. Từ việc tổ chức lại sản xuất, ứng dụng khoa học - kỹ thuật, hình thành các vùng chuyên canh đến tăng cường liên kết với hợp tác xã, doanh nghiệp, nhiều địa phương đã từng bước nâng cao giá trị trên cùng đơn vị diện tích và cải thiện thu nhập cho người dân.