Từ một giống nếp quý hiếm, nổi tiếng bởi hạt tròn, dẻo thơm và vị ngọt thanh tự nhiên, vốn chỉ trồng được duy nhất ở xã Thượng Quan, đến nay gạo nếp Khẩu Nua Lếch đã được mở rộng vùng canh tác, trở thành đặc sản tiêu biểu của nhiều xã vùng cao phía Bắc tỉnh Thái Nguyên. Không chỉ mang giá trị kinh tế, Khẩu Nua Lếch còn là niềm tự hào của đồng bào Tày, Nùng - biểu tượng cho sự gìn giữ và phát huy tinh hoa nông sản bản địa.
Một cánh đồng lúa nếp Khẩu Nua Lếch xã Ngân Sơn
Khẩu Nua Lếch là giống nếp đặc hữu, sinh trưởng tại vùng núi cao các xã Ngân Sơn, Thượng Quan, Bằng Vân, Hiệp Lực, khu vực có độ cao trung bình từ 600 - 900m so với mực nước biển. Địa hình đồi núi cao xen giữa những thung lũng hẹp cùng khí hậu ôn hòa quanh năm, nhiệt độ trung bình chỉ từ 18 - 22°C và biên độ chênh lệch ngày - đêm lớn đã tạo nên một không gian sinh thái lý tưởng. Mùa hè mát mẻ, mùa đông lạnh, thường xuyên phủ sương mù, độ ẩm cao - tất cả tạo nên điều kiện đặc biệt giúp cây lúa nếp tích tụ dưỡng chất tự nhiên.
Đất trồng lúa nếp chủ yếu là phù sa cổ và ruộng bậc thang pha sét nhẹ, được bồi đắp bởi các dòng suối đầu nguồn chảy từ dãy núi đá vôi. Nguồn nước trong lành, không ô nhiễm, giàu khoáng chất, giúp cây lúa sinh trưởng ổn định. Đây là điều kiện sinh trưởng mang tính “địa phương duy nhất”, được các nhà khoa học và người dân bản địa xác nhận qua nhiều năm khảo nghiệm. Khi đưa giống Khẩu Nua Lếch sang gieo trồng tại các địa phương khác trong và ngoài tỉnh, với quy trình canh tác tương đồng, hạt gạo vẫn không thể giữ được độ dẻo, hương thơm và vị ngọt thanh vốn có.
Khoảng 15 năm trước, diện tích trồng lúa nếp Khẩu Nua Lếch chỉ còn vài héc-ta, bởi người dân chuyển sang trồng lúa lai cho năng suất cao hơn. Trước nguy cơ mai một giống quý, từ năm 2010, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bắc Kạn (trước sáp nhập) phối hợp với Viện Khoa học kỹ thuật Nông - Lâm nghiệp miền núi phía Bắc triển khai chương trình phục tráng, nhân giống chọn lọc và mở rộng vùng trồng. Nhờ sự vào cuộc kịp thời, Khẩu Nua Lếch đã được “hồi sinh”. Đến nay, toàn khu vực có khoảng 170 ha gieo trồng, cho sản lượng hơn 700 tấn lúa mỗi năm. Năm 2015, sản phẩm được cấp nhãn hiệu tập thể “Gạo nếp Khẩu Nua Lếch Ngân Sơn”; tiếp đó, sản phẩm đạt chuẩn OCOP 3 sao - dấu mốc quan trọng để mở rộng thị trường tiêu thụ.
Bà Đinh Thị Mai, chủ cơ sở sản xuất gạo và cốm Khẩu Nua Lếch OCOP 3 sao tại xã Ngân Sơn cho biết: “Chúng tôi thu mua lúa của bà con trong vùng, xát tách cám giữ nguyên hương vị truyền thống và đóng gói theo tiêu chuẩn OCOP. Giá bán trung bình từ 35.000 - 40.000 đồng/kg, dịp Tết có thể lên tới 50.000 - 60.000 đồng/kg mà vẫn cháy hàng. Điều đáng mừng là bà con đã biết canh tác sạch, hạn chế phân hóa học nên chất lượng gạo ngày càng ổn định.”
Người dân xã Ngân Sơn thu hoạch lúa nếp Khẩu Nua Lếch
Trong bối cảnh tỉnh Thái Nguyên đang đẩy mạnh Chương trình mỗi xã một sản phẩm (OCOP), nếp Khẩu Nua Lếch được xem là mặt hàng có tiềm năng phát triển mạnh. Tuy nhiên, quá trình sản xuất hiện vẫn còn manh mún, quy mô hộ nhỏ, khâu chế biến và bảo quản chưa đồng bộ, giá trị gia tăng chưa cao. Chị Nông Thị Hoa, một hộ dân trồng lúa nếp Khẩu Nua Lếch chia sẻ: “Điều chúng tôi mong muốn nhất hiện nay là được hỗ trợ thêm về kỹ thuật, được tham gia các lớp tập huấn để biết cách quảng bá sản phẩm trên mạng xã hội cũng như có cơ hội góp mặt ở nhiều hội chợ xúc tiến thương mại. Như vậy, Khẩu Nua Lếch mới có thể tiếp cận rộng rãi hơn đến các thị trường lớn như: Hà Nội, Bắc Ninh, Hải Phòng…”
Để khai thác tối đa tiềm năng và nâng tầm giá trị của giống lúa nếp đặc sản này, giai đoạn 2025 - 2030, các xã Bằng Vân, Ngân Sơn, Hiệp Lực đã đưa Khẩu Nua Lếch vào quy hoạch vùng sản xuất tập trung, hướng tới sản xuất hàng hóa quy mô lớn. Trên cơ sở đó, nhiều giải pháp đồng bộ đang được triển khai như khuyến khích thành lập hợp tác xã kiểu mới, áp dụng quy trình canh tác tiên tiến, sử dụng giống chất lượng cao, đầu tư công nghệ chế biến, bảo quản sau thu hoạch, đồng thời đẩy mạnh thương mại hóa sản phẩm trên các sàn thương mại điện tử. Riêng xã Ngân Sơn đề ra mục tiêu đến năm 2030, sẽ có sản phẩm Khẩu Nua Lếch đạt chuẩn OCOP 4 - 5 sao, hiện diện ngày càng rộng rãi trong hệ thống siêu thị, cửa hàng nông sản sạch và tham gia các chuỗi du lịch trải nghiệm vùng cao. Địa phương cũng đang tích cực xây dựng mô hình du lịch sinh thái “Mùa vàng Khẩu Nua Lếch” gắn với Tuần lễ quảng bá sản phẩm đặc sản Ngân Sơn - một hướng đi mới giàu bản sắc và giá trị.
Sản phẩm Khẩu Nua Lếch đã được cấp nhãn hiệu tập thể năm 2015 và đạt chuẩn OCOP 3 sao
Câu chuyện của Khẩu Nua Lếch không chỉ là quá trình khôi phục một giống lúa quý, mà còn là hành trình gìn giữ bản sắc văn hóa của đồng bào vùng cao. Với người Tày, người Nùng, nếp Khẩu Nua Lếch hiện diện trong mâm cỗ ngày Tết, trong lễ cưới hỏi, trong hương cốm mùa thu… như biểu tượng của no ấm và niềm tự hào quê hương. Từ nơi non ngàn gió núi, “hạt ngọc vùng cao” đang từng bước vươn mình ra thị trường hiện đại, mở hướng phát triển bền vững cho nông nghiệp vùng cao Thái Nguyên.