Giữa sắc xanh ngút ngàn của núi rừng Đông Bắc, nơi những triền đồi nối tiếp nhau trùng điệp như sóng, có một bản làng người Tày vẫn giữ nguyên được hồn cốt truyền thống qua hàng trăm năm, đó là xã Văn Lang, tỉnh Thái Nguyên - nơi những ngôi nhà sàn cổ như những chứng nhân lặng lẽ, kể lại câu chuyện của bao thế hệ.
Những nếp nhà sàn cổ nép mình dưới chân núi
Hồn xưa trong nếp nhà cũ
Chúng tôi tìm đến Văn Lang với mong muốn được hòa mình vào không gian còn lưu giữ nguyên vẹn những nét văn hóa cổ xưa. Người Tày ở đây coi nếp nhà sàn như linh hồn dân tộc. Những mái ngói âm dương phủ rêu xanh kề vai nhau dưới chân núi Phja Cắm, hướng ra cánh đồng Bản Than hiền hòa, chở che cho bao thế hệ người dân. Đời sống nơi đây hiện lên bình dị qua tiếng gà gáy, tiếng lợn kêu, những sàn ngô vàng óng phơi dưới nắng, những chuyến xe máy chở thóc về bản. Mỗi âm thanh, hình ảnh đều gợi sự sung túc, yên bình.
Ngôi nhà sàn của gia đình cụ Nguyễn Duy Am ở thôn Quốc Tuấn, xã Văn Lang tồn tại gần 200 năm vẫn giữ nguyên hồn cốt kiến trúc truyền thống của người Tày
Trong hành trình ấy, chúng tôi được chị Hoàng Minh Nhuần, chuyên viên Phòng Văn hoá - Xã hội xã Văn Lang dẫn vào thôn Quốc Tuấn, thăm ngôi nhà sàn cổ gần 200 năm tuổi của cụ Nguyễn Duy Am. 90 tuổi đời, cụ vẫn minh mẫn, nhớ rõ từng góc kèo, từng thanh gỗ nghiến đã cùng gia đình chống chọi bao nắng mưa. Ngồi khoanh chân trên tấm cót mát rượi, cụ chậm rãi kể: Với người Tày, nhà sàn không chỉ là nơi ăn chốn ở, mà còn biểu trưng cho giá trị văn hóa, chứa đựng ý nghĩa về tình thân, đạo lý và thẩm mỹ của cả cộng đồng.
Ngôi nhà rộng 150m², gồm 4 gian chính, 1 gian phụ và 2 chái, bố trí theo chuẩn cổ truyền. Trung tâm nhà là bếp lửa vuông đỏ rực - linh hồn của không gian sống. Bên phải bếp là chạn bát, nơi cất giữ gạo, rượu, gia vị. Gian thờ đặt phía đối diện, tạo nên sự cân đối, linh thiêng. Có 7 bậc cầu thang bằng gỗ nghiến dẫn từ đất lên, bước chân bao thế hệ đã mòn nhẵn qua năm tháng. Bốn thế hệ trong gia đình cụ Am vẫn quây quần nơi đây, giữ nếp sinh hoạt ấm áp, yêu thương.
Cụ Am tự hào kể: “Từ khi sinh ra tôi đã thấy ngôi nhà này hiện diện. Bao lớp con cháu lớn lên dưới mái nhà, đoàn kết và gắn bó. Ngôi nhà không chỉ là nơi ở, mà còn là nơi chúng tôi truyền tình yêu thương, giữ gìn phong tục của dòng tộc”. Với cụ, từng bậc cầu thang, từng thanh gỗ nghiến, từng viên ngói âm dương đều gắn với kỷ niệm về những ngày vui bản làng, những lễ cưới, tiếng hát “Thơ lẩu” vọng vang, ánh lửa bập bùng soi bóng bao gương mặt.
Một trong những ngôi nhà sàn hàng trăm năm tuổi tại xã Văn Lang
Nhà sàn cổ của người Tày ở Văn Lang thường được phân thành ba khu vực chính, lấy bếp lửa làm trung tâm: Nả nưa - gian tiếp khách, nả tẩư - khu sinh hoạt đối diện và nả tản - nơi đặt bàn thờ. Cách bố trí này không chỉ tiện lợi mà còn thể hiện nhân sinh quan, quan niệm về vũ trụ quan, đạo lý sống của người Tày.
Ngày nay, tại xã Văn Lang, vẫn còn hơn 20 ngôi nhà sàn truyền thống có tuổi đời hàng trăm năm, tập trung nhiều ở thôn Quốc Tuấn, Kim Vân. Bà con vẫn lưu giữ quan niệm rằng nhà sàn không chỉ che mưa nắng, mà còn là không gian của sự gắn kết, nơi con cháu học đạo lý, nơi tổ tiên gửi gắm lời dạy bảo. Những dịp Tết đến, mùa cốm mới hay ngày hội bản làng, tiếng chày giã bánh, tiếng lợn kêu mổ thịt, tiếng cười nói rộn ràng từ mái nhà sàn vang vọng cả núi rừng.
Giữ lấy hồn bản, giữ lấy mái nhà xưa
Dù là di sản quý giá, nhưng ngày nay, không nhiều ngôi nhà sàn trăm tuổi còn giữ nguyên dáng dấp. Một phần vì lối sống hiện đại, nhiều gia đình lựa chọn nhà bê tông “tiện nghi, sạch sẽ”, khiến nhiều mái ngói âm dương xưa bị phá bỏ.
Nhà sàn trăm tuổi được gìn giữ như một phần hồn bản, mở ra hướng đi cho du lịch cộng đồng ở miền núi Đông Bắc
Theo chân người dân địa phương, tôi dừng chân bên ngôi nhà sàn được dựng cách đây hơn 70 năm của gia đình ông Nông Thiêm Tiềm (73 tuổi). Những đứa trẻ chừng 5,6 tuổi đang nô đùa trên nhà, thấy khách lạ liền chạy xuống chân cầu thang nhanh nhẩu mời tôi lên nhà. Trên mỗi bậc cầu thang nhẵn thín, ghi dấu vô kể những bàn chân lạ, chân quen.
Bà Ngân Thị Lý, xã Văn Lang cho biết: Ở trong nhà sàn, người Tày thường đun bếp củi ngay trong nhà. Mùa hè rất mát nhờ mái ngói âm dương, mùa đông lại ấm áp bên bếp lửa. Nhưng cũng phải lau chùi thường xuyên, không thì bụi bếp ám vào gỗ, vào vách rất dễ bẩn.
Trong nhịp sống bản làng, người Tày vẫn giữ điệu hát then, lời ru. Mỗi khi một em bé đầy tháng, tiếng hát ru Tày lại vang lên, gửi gắm ước mong cho bé khỏe mạnh, hạnh phúc. Những lời hát ấy nuôi dưỡng tâm hồn, để dù trưởng thành, có đi muôn nơi, vẫn nhớ quay về bản làng.
Những ngôi nhà sàn mái ngói âm dương ở Văn Lang không chỉ là niềm tự hào, mà còn phản ánh đầy đủ quan niệm văn hóa, nhân sinh quan của người Tày. Có thể gọi chúng là những “ngôi nhà không tuổi”, bởi hầu hết gia chủ đều không thể nhớ rõ năm tháng dựng nhà. Họ chỉ biết từ đời ông bà, thậm chí cụ kỵ đã thấy chúng hiện diện, lặng lẽ đứng giữa đại ngàn.
Trong dòng chảy không ngừng của thời gian, nếp nhà sàn trăm năm tuổi vẫn tồn tại, âm thầm gìn giữ hồn cốt của người Tày. Mỗi viên ngói, mỗi thanh gỗ, mỗi bậc thang đều là mảnh ký ức, là lời nhắn nhủ về sự bền bỉ, gắn kết cộng đồng. Giữ lấy nếp nhà xưa cũng là giữ lấy hồn bản, giữ lấy bản sắc dân tộc. Và có lẽ, chính những mái nhà sàn cổ kính ấy, bằng sự mộc mạc đã trở thành sợi dây neo giữ tâm hồn người Tày với đất, với rừng, với cội nguồn.