Trên mảnh đất vùng cao xã Thượng Minh, tỉnh Thái Nguyên (trước đây là xã Yến Dương, huyện Ba Bể, tỉnh Bắc Kạn), giống lúa nếp Tài từ bao đời nay đã gắn bó với đời sống của đồng bào dân tộc Dao như một phần hồn cốt của núi rừng. Từng hạt gạo dẻo thơm không chỉ làm nên những món ăn truyền thống mà còn mang theo câu chuyện của sự gìn giữ, phát triển và khát vọng vươn lên của người nông dân nơi đây.
Bà con người Dao luôn gìn giữ và phát triển giống lúa nếp Tài bản địa
Giữ gìn tinh hoa bản địa
Từ nhiều thập kỷ qua, bà con người Dao ở các thôn Phiêng Phàng, Nà Pài đã gìn giữ và canh tác giống lúa nếp Tài theo phương thức truyền thống. Tuy nhiên, do hạn chế về kỹ thuật, sản xuất chủ yếu mang tính tự cung tự cấp, năng suất và chất lượng sản phẩm và sự cạnh tranh trên thị trường chưa cao. Trăn trở với tiềm năng bị bỏ ngỏ, người dân nơi đây luôn mong mỏi có sự hỗ trợ thiết thực để “đánh thức” giá trị thực sự của giống lúa quý này.
Những chuyển biến tích cực bắt đầu từ khoảng năm 2020, khi các cấp, ngành vào cuộc hỗ trợ người dân tiếp cận với tiến bộ khoa học kỹ thuật trong sản xuất. Việc áp dụng phương pháp canh tác mới, như cấy đúng mật độ, bón phân theo chu kỳ, điều tiết nước hợp lý… đã mang lại hiệu quả rõ rệt. Năng suất lúa tăng gần gấp đôi so với trước đây, chất lượng hạt gạo được cải thiện rõ nét. Đặc biệt, mùi thơm, độ dẻo và vị đậm đà đặc trưng của gạo nếp Tài được người tiêu dùng đánh giá cao.
Thực hiện định hướng phát triển nông nghiệp bền vững, từ năm 2021, Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Bắc Kạn (nay là tỉnh Thái Nguyên) đã phối hợp với Viện Khoa học kỹ thuật nông, lâm nghiệp miền núi phía Bắc và chính quyền địa phương triển khai đề tài “Phục tráng và phát triển một số giống lúa nếp đặc sản, có giá trị cao tại tỉnh Bắc Kạn” tại xã Yến Dương. Hợp tác xã (HTX) Yến Dương là đơn vị được chọn thực hiện Đề tài.
Mô hình sản xuất hạt giống nguyên chủng của giống lúa nếp Tài
Sau thời gian triển khai cho thấy, giống lúa nếp Tài sau phục tráng phát triển tốt, có sức chống chịu với thời tiết khắc nghiệt, chống được nhiều loại sâu bệnh, đặc biệt là cho năng suất và chất lượng vượt trội. Bình quân năng suất đạt từ 40 - 45 tạ/ha, lúa được canh tác theo hướng hữu cơ, thân thiện với môi trường và đảm bảo vệ sinh an toàn thực phẩm.
Chị Ma Thị Ninh, Giám đốc HTX Yến Dương chia sẻ, việc phục tráng thành công giống lúa nếp Tài không chỉ có ý nghĩa về mặt khoa học mà còn tạo ra tiền đề quan trọng để phát triển kinh tế nông thôn, thúc đẩy xây dựng vùng nguyên liệu hàng hóa có chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu thị trường.
Hợp tác xã - cầu nối đưa sản phẩm đến thị trường
Trong hành trình nâng tầm giá trị sản phẩm, HTX Yến Dương đã và đang giữ vai trò trung tâm trong liên kết sản xuất đến tiêu thụ sản phẩm. Theo chị Ma Thị Ninh, Giám đốc HTX thì giống là yếu tố tiên quyết trong canh tác lúa. Từ đề tài "Phục tráng và phát triển một số giống lúa nếp đặc sản, có giá trị cao tại Bắc Kạn" mà HTX Yến Dương được triển khai đã phục tráng được 160 kg hạt giống nếp Tài siêu nguyên chủng, hoàn thiện quy trình canh tác, bảo quản giống lúa nếp Tài và xác định được vùng có khả năng mở rộng diện tích; đồng thời sản xuất được 1.015 kg hạt giống nếp Tài nguyên chủng. Đề tài đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận Nhãn hiệu tập thể “Nếp Tài Ba Bể”.
HTX Yến Dương được bàn giao hạt giống lúa nếp Tài nguyên chủng
Tính đến nay, mô hình trồng lúa nếp Tài đã được mở rộng hơn 20 ha, sản phẩm đã có gắn nhãn mác, truy xuất nguồn gốc. Đáng chú ý, phần lớn sản phẩm đã được liên kết bao tiêu bởi các doanh nghiệp trong và ngoài tỉnh. Ngày 14/6/2024, HTX Yến Dương được Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, Trung tâm Dịch vụ Nông nghiệp huyện Ba Bể bàn giao giống lúa nếp Tài đã được phục tráng để tổ chức sản xuất giống siêu nguyên chủng phục vụ vụ mùa năm 2024. Đây là bước tiến quan trọng nhằm duy trì và nâng cao chất lượng, hướng đến xây dựng vùng sản xuất giống lúa nếp bản địa có giá trị cao.
Từ thành công bước đầu, người dân Yến Dương kỳ vọng sẽ có thêm nhiều doanh nghiệp lớn tham gia ký kết hợp đồng bao tiêu, đồng hành trong chuỗi giá trị từ sản xuất đến chế biến và tiêu thụ. Không chỉ nhằm mở rộng quy mô sản xuất, nâng cao thu nhập, mà còn góp phần tạo dựng thương hiệu lúa nếp Tài trên thị trường.
Nếp Tài của HTX Yến Dương được công nhận sản phẩm OCOP 4 sao và chứng nhận hữu cơ
Hiện nay, vùng trồng lúa nếp Tài tại Yến Dương đã đạt được các chứng nhận như: OCOP 4 sao; hữu cơ PGS, TCVN; chuyển đổi hữu cơ tiêu chuẩn JAS..., qua đó tạo lợi thế vượt trội trong các thị trường đòi hỏi cao về chất lượng và xuất xứ sản phẩm.
Bên cạnh đó, tiềm năng kết hợp phát triển du lịch cộng đồng, trải nghiệm mùa gặt, làm bánh truyền thống từ nếp Tài… đang mở ra hướng đi mới, giàu bản sắc, góp phần giữ gìn văn hóa dân tộc, đồng thời thu hút khách du lịch và nhà đầu tư.
Thành công của mô hình phục tráng và phát triển giống lúa nếp Tài tại Yến Dương là kết quả của việc gắn kết giữa nhà nước - nhà khoa học - nhà nông - doanh nghiệp - HTX. Đó cũng là hướng đi đúng đắn, thể hiện tư duy đổi mới trong phát triển nông nghiệp theo hướng bền vững, giá trị cao. Hạt nếp Tài đang từng ngày vươn xa, trở thành niềm tự hào của nông dân Yến Dương và khát vọng vươn lên mạnh mẽ của nông nghiệp vùng cao tỉnh Thái Nguyên.