Khu vực phía Bắc tỉnh Thái Nguyên không chỉ được biết đến với phong cảnh hữu tình của hồ Ba Bể hay những cánh rừng nguyên sinh bạt ngàn, mà còn là “kho báu xanh” về dược liệu. Đây là tiềm năng lớn để các địa phương trong khu vực phát triển ngành dược liệu thành hướng đi chiến lược, gắn liền với bảo tồn rừng và phát triển kinh tế bền vững.
Một góc vườn trà hoa vàng của chị Hoàng Thị Lan, xã Bạch Thông
Khu vực phía Bắc Thái Nguyên có diện tích rừng và đất lâm nghiệp hơn 428.000 ha, chiếm trên 88% diện tích tự nhiên. Độ che phủ rừng trên 73% khiến nơi đây như một “lá phổi xanh” của cả vùng. Trong những tán rừng già ấy không chỉ có gỗ quý, lâm sản mà còn ẩn chứa hơn 1.000 loài cây thuốc, từ ba kích tím, hà thủ ô đỏ, đẳng sâm cho đến những loài quý hiếm như lan kim tuyến, bảy lá một hoa.
Địa hình đa dạng, đất feralit màu mỡ, khí hậu mát mẻ quanh năm là những “điều kiện vàng” cho dược liệu sinh trưởng. Người Dao, người Tày, người Nùng ở các địa phương khu vực phía Bắc từ lâu đã biết cách sử dụng những loại cây rừng làm thuốc chữa bệnh. Trong nhiều gia đình, bài thuốc truyền đời không chỉ là tri thức dân gian mà còn là sợi dây gắn kết cộng đồng với núi rừng.
Từ năm 2010, các địa phương trong khu vực bắt đầu đưa một số cây dược liệu vào sản xuất thử nghiệm. Đến nay, toàn vùng đã có hơn 2.100 ha dược liệu, tập trung vào 13 loài chính như: Hồi, trà hoa vàng, xạ đen, cà gai leo, quế, sa nhân. Trong đó, cây hồi cho sản lượng lớn nhất, khoảng 17.000 tấn mỗi năm và trở thành nguồn nguyên liệu quan trọng cho ngành tinh dầu.
Bà Hà Thị Nguyệt, thôn Nà Cù, xã Cẩm Giàng chia sẻ: “Ngày xưa con ốm, chúng tôi phải vào rừng tìm rễ hà thủ ô, lá khôi về sắc uống. Những cây thuốc ấy đã cứu người dân bao đời, từ cảm mạo thông thường đến đau dạ dày, xương khớp. Giờ đây, khi cây thuốc được đưa về trồng ngay tại vườn nhà không chỉ góp phần giữ gìn sức khỏe mà còn đem lại nguồn thu nhập ổn định cho nhiều hộ dân”.
Hiện nay, trong khu vực, nhiều hợp tác xã, tổ nhóm nông dân trồng dược liệu đã bắt đầu hình thành. Điển hình như ở xã Chợ Đồn có mô hình trồng giảo cổ lam; xã Chợ Mới trồng đinh lăng; xã Cao Kỳ, Côn Minh trồng gừng đá; xã Cao Minh trồng nghệ nếp đỏ… Mỗi mô hình là một thử nghiệm, nhưng quan trọng hơn cả là đã khơi dậy niềm tin rằng cây thuốc có thể trở thành cây kinh tế.
Người dân xã Cao Minh bán củ nghệ cho đầu mối thu mua
Chị Nguyễn Thị Hồng Minh, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp Tân Thành, phường Bắc Kạn chia sẻ: “Tại địa phương chúng tôi, ban đầu bà con còn e dè, nhưng khi thấy dược liệu mang lại thu nhập ổn định, nhiều hộ đã chuyển từ ngô, lúa kém hiệu quả sang trồng dược liệu, trong đó có cây nghệ. Đến nay, Hợp tác xã Tân Thành đã có vùng nguyên liệu ổn định với diện tích trên 100 ha nghệ được chứng nhận mã số vùng trồng và chứng nhận hữu cơ. Các sản phẩm chế biến từ củ nghệ như Tinh bột nghệ nếp đen, Tinh bột nghệ nếp đỏ của đơn vị đã được công nhận sản phẩm OCOP 4 sao. Ngoài ra, Hợp tác xã còn sản xuất tinh bột nghệ dạng viên nhộng, viên tinh nghệ mật ong rừng đóng gói 100 viên/hộp và nghệ sấy lát… đáp ứng nhu cầu của thị trường trong và ngoài tỉnh.”
Cũng từ củ nghệ, Công ty cổ phần Dược liệu Bắc Hà, phường Bắc Kạn cũng đã gặt hái được nhiều thành công trong chiết xuất nano cucurmin và chế biến tinh bột nghệ. Năm 2024, 3 sản phẩm Vicumax Limited Nano Curcumin, Vicumax Nano Curcumin và Vicumax Mật ong Nano Curcumin đã đạt chuẩn OCOP 5 sao. Hiện doanh nghiệp đã ký hợp đồng liên kết với 50 hộ dân, phần lớn là đồng bào dân tộc thiểu số, bao tiêu sản phẩm củ nghệ với diện tích khoảng 60 ha. Bên cạnh đó, Công ty còn xây dựng vùng trồng mẫu 12 ha đạt tiêu chuẩn GACP - WHO của Tổ chức Y tế Thế giới, tạo nền tảng để phát triển cây dược liệu theo hướng hiện đại, bền vững và có thương hiệu. Ngoài nghệ, Công ty còn phát triển thêm nhiều sản phẩm trong chuỗi giá trị cây dược liệu như gừng, giảo cổ lam và đều được đánh giá 4 sao và 3 sao. Bà Nguyễn Thị Lê, Phó Giám đốc Công ty cổ phần Dược liệu Bắc Hà cho biết: “Trồng cây dược liệu đang mở ra hướng phát triển kinh tế bền vững cho nhiều hộ dân miền núi. Quan trọng hơn, các loại cây dược liệu đã gắn kết người dân với doanh nghiệp, giúp chúng tôi có thêm điều kiện mở rộng sản xuất, tạo ra lượng hàng hóa lớn đáp ứng nhu cầu thị trường.”
Các sản phẩm được chế biến từ cây dược liệu của Công ty cổ phần Dược liệu Bắc Hà được giới thiệu trong không gian trưng bày các sản phẩm của tỉnh tại Đại hội đại biểu Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên lần thứ I, nhiệm kỳ 2025 - 2030
Tiềm năng lớn là vậy, nhưng ngành dược liệu khu vực phía Bắc vẫn chưa thực sự bứt phá. Việc trồng còn manh mún, chưa theo vùng quy hoạch; sản xuất chủ yếu dựa vào kinh nghiệm dân gian. Công nghệ chế biến sâu hạn chế, sản phẩm mới dừng ở mức sơ chế, ít giá trị gia tăng. Nhiều cây thuốc quý vẫn bị khai thác tự phát trong rừng, không tái tạo, dẫn đến suy giảm nghiêm trọng nguồn gen. Một số loài như: Sa nhân, vàng đắng, thậm chí hà thủ ô đỏ đã phải nhập từ nơi khác về trồng. Thị trường tiêu thụ dược liệu chưa ổn định, đầu ra còn phụ thuộc vào thương lái.
Để khai thác hiệu quả “mỏ vàng xanh”, một số địa phương trong khu vực đã đưa cây dược liệu vào mục tiêu phát triển kinh tế, xây dựng vùng trồng tập trung các loài cây chủ lực như: Trà hoa vàng, hà thủ ô, ba kích, khôi nhung tía, cà gai leo, sa nhân, nghệ nếp đỏ, nghệ nếp đen, gừng đá… Song song với đó, khuyến khích phát triển các cơ sở sơ chế, cơ sở chế biến quy mô vừa và nhỏ, áp dụng công nghệ hiện đại để tăng giá trị sản phẩm. Không chỉ dừng ở sản xuất, nhiều địa phương còn kỳ vọng biến dược liệu thành điểm nhấn du lịch. Những vườn trà hoa vàng vàng rực ở Bạch Thông, những nương giảo cổ lam xanh mướt ở Chợ Đồn hoàn toàn có thể trở thành điểm trải nghiệm cho du khách, gắn sản xuất với dịch vụ.
Điểm quan trọng nhất trong chiến lược phát triển dược liệu của các địa phương là đã đặt người dân làm trung tâm. Khi bà con có lợi ích rõ ràng từ việc trồng và bảo tồn dược liệu, họ sẽ trở thành những “người gác rừng” tự nhiên. Phát triển dược liệu không chỉ là câu chuyện kinh tế, mà còn là cách gìn giữ văn hóa bản địa, bảo vệ hệ sinh thái và nâng cao sức khỏe cộng đồng. Chị Hoàng Thị Lan, xã Bạch Thông sau nhiều năm gắn bó với cây trà hoa vàng bộc bạch: “Rừng là nhà, cây thuốc là nguồn sống. Mỗi khi đến mùa thu hoạch, nhìn vườn trà vàng rực cả sườn đồi, tôi cảm nhận được rằng, khi biết giữ gìn, cây thuốc sẽ cho mình cái ăn, cái mặc, lại giúp rừng xanh thêm bền vững.”
Trong bối cảnh thế giới ngày càng ưa chuộng sản phẩm thiên nhiên, hữu cơ, khu vực phía Bắc Thái Nguyên có cơ hội vươn lên trở thành trung tâm dược liệu của khu vực. Song, con đường phía trước đòi hỏi sự vào cuộc mạnh mẽ: Quy hoạch vùng trồng, hỗ trợ nghiên cứu, thu hút doanh nghiệp, và trên hết là khơi dậy niềm tin của người dân. Nếu làm tốt, các địa phương không chỉ cung cấp cho thị trường những sản phẩm thảo dược chất lượng cao, mà còn tạo ra sinh kế bền vững cho hàng nghìn hộ dân miền núi. Khi ấy, những cánh rừng khu vực phía Bắc không chỉ là “lá phổi xanh”, mà còn là nguồn sống, là tương lai cho cả một vùng đất.