Giữa đại ngàn thôn Bản Ca và Vằng Doọc (xã Nghĩa Tá, tỉnh Thái Nguyên), từng con chữ, từng tiếng đánh vần, đọc bài lại vang lên như ánh sáng len lỏi qua sương núi, thắp lên khát vọng học chữ, làm chủ cuộc sống của những người dân tộc thiểu số nơi đây.
Cô Nguyễn Thị Hải, giáo viên chủ nhiệm lớp học tại Vằng Doọc hướng dẫn học viên viết chữ
Lên đường đi học sau một ngày trên nương
Khi phố thị đã lên đèn, người người đã quây quần bên mâm cơm gia đình, thì ở vùng cao Nghĩa Tá, một lớp học nhỏ lại sáng ánh đèn giữa lưng chừng núi. Từ thôn Bản Ca, Vằng Doọc, những người học trò đặc biệt độ tuổi từ 29 đến 62 lại tất tả vượt qua những con đường đất gập ghềnh, bùn lầy, để đến lớp học xóa mù chữ. Mỗi tuần học 5 buổi, khung giờ từ 19h30 đến 22h30. Với nhiều người, đó là khoảng thời gian để nghỉ ngơi sau một ngày dài lao động trên nương rẫy. Nhưng với những học viên của lớp học này, đó là khoảng “giờ vàng" để học chữ, để tìm lại cơ hội đã lỡ trong những năm tháng tuổi thơ không được đến trường. “Có người đi bộ nhiều cây số đường rừng, trời mưa đường trơn cũng không nghỉ buổi nào. Họ học bằng tất cả sự quyết tâm và lòng khát khao” - thầy Nông Ngọc Tùng, giáo viên trực tiếp đứng lớp tại Bản Ca xúc động chia sẻ.
Lớp học xóa mù chữ ở xã Nghĩa Tá được tổ chức từ tháng 6/2025 với sự phối hợp giữa Trường Tiểu học Bình Trung và chính quyền địa phương. Lớp học có sự tham gia của 36 học viên, phần lớn là phụ nữ dân tộc Mông và Dao những người từng không có cơ hội cắp sách tới trường do hoàn cảnh khó khăn, gia đình đông con, cuộc sống bám lấy nương rẫy từ tấm bé. Tuy “không còn trẻ”, nhưng các học viên lại học với tinh thần của những đứa trẻ lần đầu được cầm bút. Những bàn tay đã quen cuốc đất, nay cầm bút viết những nét chữ đầu đời. Có người vừa học vừa phải nhờ người khác cầm tay nắn nót từng con chữ.
Chị Thào Thị Mỷ (sinh năm 1979), thôn Vằng Doọc tâm sự: “Mắt đã mờ hơn trước, tay run run, nhưng được đi học là niềm vui lớn nhất trong đời. Giờ ra chợ mua bán không còn phải nhờ người đọc hộ giá, viết tên trong giấy tờ cũng không phải nhờ cán bộ nữa. Tôi mừng lắm”. Không chỉ chị Mỷ, chị Chu Thị Hoà (sinh năm 1991), thôn Bản Ca cũng chia sẻ mong muốn học được chữ để sau này có thể buôn bán nhỏ, tự mở sạp hàng, đọc được đơn từ, hướng dẫn dùng thuốc. Những ước mơ tưởng như giản dị ấy, nay đã trở thành mục tiêu sống mỗi ngày của họ.
Các học viên chăm chú học tập
Vượt qua rào cản ngôn ngữ và tuổi tác
Một trong những khó khăn lớn nhất tại lớp học là ngôn ngữ. Phần lớn học viên dùng tiếng dân tộc trong sinh hoạt hằng ngày, rất ít khi giao tiếp bằng tiếng phổ thông. Điều này khiến việc tiếp thu ngôn ngữ viết gặp rất nhiều trở ngại. Giáo viên chủ nhiệm lớp học tại Vằng Doọc cô Nguyễn Thị Hải cho biết: “Chúng tôi phải sử dụng cả tiếng phổ thông và tiếng dân tộc thiểu số để giảng dạy, có khi phải giải thích một từ rất lâu, nhưng các học viên rất kiên trì, không bỏ cuộc”.
Thêm vào đó là sự chênh lệch về tuổi tác và trình độ nhận thức. Có học viên mới gần 30 tuổi, nhưng cũng có người đã ngoài 60. Có người viết chưa được tròn nét, lại có người chưa nhớ được mặt chữ. Thầy cô phải linh hoạt điều chỉnh bài giảng, chia nhóm theo trình độ, tổ chức học nhóm để người biết nhiều kèm người học chậm.
“Chúng tôi dạy chữ ‘b’ thì liên hệ với ‘bắp ngô’, chữ ‘n’ là ‘nương rẫy’, dạy phép cộng trừ thì dùng ví dụ cân gạo, đong ngô, buôn bán ở chợ. Những điều gần gũi với cuộc sống khiến học viên nhớ lâu hơn”, thầy Tùng chia sẻ phương pháp giảng dạy.
Lớp học tại thôn Vằng Doọc có 19 học viên tuổi từ 29 đến 59
Lớp học xóa mù chữ ở Nghĩa Tá không chỉ là chuyện dạy chữ, mà là câu chuyện khơi dậy niềm tin, lòng tự trọng và ý chí vươn lên cho bà con vùng cao. Biết đọc, biết viết giúp họ mạnh dạn hơn khi giao tiếp, hiểu hơn về pháp luật, về kỹ thuật trồng trọt, phòng chống dịch bệnh, biết tự bảo vệ mình và tránh bị lợi dụng trong các giao dịch.
Theo bà Hoàng Thị Loan, Phó Hiệu trưởng Trường Tiểu học Bình Trung: “Lớp học giúp bà con hiểu được các văn bản, giấy tờ, áp dụng tiến bộ khoa học vào sản xuất. Đồng thời nâng cao nhận thức pháp luật, phòng tránh bị lừa đảo, ký nhầm giấy tờ. Quan trọng nhất, biết chữ giúp họ tự tin, thay đổi cách nghĩ, cách làm, góp phần xây dựng đời sống văn hóa mới trong cộng đồng”.
Đằng sau lớp học là sự chung tay của cả cộng đồng, chính quyền xã vận động người dân đi học, các đoàn thể hỗ trợ sách vở, đèn học; gia đình thì phân công lại công việc nhà để người thân yên tâm tới lớp. Đây là minh chứng rõ nét cho tinh thần đoàn kết, sự đồng hành để không ai bị bỏ lại phía sau trên hành trình tiếp cận tri thức.
Dù lớp học chỉ kéo dài trong vài tháng, nhưng những giá trị mà nó mang lại là bền vững. Nhiều học viên đã bày tỏ nguyện vọng, sau khi học xong sẽ tiếp tục theo học bổ túc văn hóa, học nghề, hoặc đơn giản chỉ là được viết tiếp hành trình dang dở từ thời thơ ấu. Trong thời gian tới, Trường Tiểu học Bình Trung sẽ tiếp tục phối hợp với chính quyền, đoàn thể khảo sát, lập danh sách những người chưa biết chữ, tổ chức các lớp học linh hoạt. Đồng thời duy trì đội ngũ giáo viên tình nguyện, có chính sách động viên kịp thời để khuyến khích giáo viên gắn bó với lớp học.
Cô Hải ứng dụng công nghệ thông tin để bài giảng sinh động hơn
Mô hình xóa mù chữ tại Nghĩa Tá không chỉ mang lại kiến thức mà còn tạo ra sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng, xóa đi khoảng cách ngôn ngữ, tuổi tác, khoảng cách địa lý để mọi người dân, dù ở vùng cao heo hút, cũng có cơ hội học chữ, làm chủ tương lai. Ở nơi tưởng chừng như chữ nghĩa còn là điều xa xỉ, thì hôm nay, từng nét bút nguệch ngoạc, từng tiếng đọc bài ngập ngừng giữa núi rừng chính là minh chứng cho khát vọng học tập và đổi đời của đồng bào các dân tộc thiểu số. Và chính tinh thần đó, ý chí đó, đã biến những lớp học nhỏ bé giữa đại ngàn trở thành ngọn lửa ấm sưởi sáng tri thức và lòng tin vào một ngày mai tươi sáng hơn.