Vùng chè Khe Cốc là một trong "ngũ đại danh trà" của tỉnh Thái Nguyên

Giữ hồn chè trung du, gìn giữ giá trị vùng "danh trà"

Vùng chè Khe Cốc hiện gồm 4 xóm Bãi Bằng, Minh Hợp, Đập Tràn và Khe Cốc, với tổng diện tích hơn 300 ha. Những nương chè đầu tiên được hình thành khoảng năm 1975, gắn với quá trình xây dựng vùng kinh tế mới của người dân miền xuôi và sự chăm sóc, kế thừa của người dân địa phương qua nhiều thế hệ. Hơn nửa thế kỷ qua, cây chè đã bén rễ, trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống kinh tế, văn hóa của người dân nơi đây.

Trong hơn 300 ha chè của vùng Khe Cốc, hiện có hơn 90% diện tích là chè trung du - giống chè truyền thống đã gắn bó với vùng đất này trong nhiều thập kỷ. Đây cũng chính là nền tảng quan trọng tạo nên bản sắc của chè Khe Cốc. So với những giống chè lai mới có ưu thế về năng suất, chè trung du thường cho sản lượng thấp hơn. Tuy nhiên, giá trị của giống chè này nằm ở chất lượng và hương vị. Những búp chè được chăm sóc trên các triền đồi Khe Cốc khi chế biến cho nước xanh trong, hương thơm tự nhiên, vị đậm nhưng chát dịu, hậu vị ngọt sâu và lưu hương tương đối lâu.

Đó chính là những đặc điểm không thể trộn lẫn và không dễ tạo dựng trong thời gian ngắn của chè Khe Cốc. Bởi để có được một sản phẩm chè ngon, bên cạnh giống cây và điều kiện tự nhiên, còn cần sự am hiểu của người trồng về đất, nước, thời tiết, thời điểm hái và kỹ thuật chế biến. Qua nhiều thế hệ, những kinh nghiệm ấy đã được tích lũy, truyền lại và trở thành một phần giá trị của chè Khe Cốc.

Theo ông Tô Văn Khiêm, Chủ tịch Hội đồng quản trị Hợp tác xã (HTX) Chè an toàn Khe Cốc, vùng chè có điều kiện khí hậu khá đặc thù. Do nằm trong khu vực lòng chảo, Khe Cốc có mùa đông ấm hơn và mùa hè mát hơn những vùng khác, tạo điều kiện để cây chè sinh trưởng tương đối ổn định quanh năm. Cùng với đó, việc bảo tồn được những gốc chè trung du truyền thống có ý nghĩa quan trọng đối với chất lượng sản phẩm.

Những nương chè trung du không chỉ là tư liệu sản xuất mà còn là “ký ức xanh” của vùng đất. Mỗi gốc chè lâu năm gắn với công sức của nhiều thế hệ, với những câu chuyện về quá trình khai phá, dựng làng và phát triển vùng kinh tế mới. Vì vậy, gìn giữ giống chè trung du ở Khe Cốc cũng chính là gìn giữ một phần lịch sử và văn hóa của vùng đất Vô Tranh.

Trong quá trình phát triển, người dân Khe Cốc đang đứng trước yêu cầu vừa nâng cao năng suất, hiệu quả sản xuất, vừa bảo vệ những giá trị truyền thống đã làm nên danh tiếng vùng chè. Đây là bài toán không đơn giản, bởi những giống chè mới có thể mang lại năng suất và hiệu quả kinh tế cao hơn, nhưng nếu thiếu sự cân bằng, những giống chè truyền thống có nguy cơ dần thu hẹp.

Bởi vậy, việc duy trì diện tích chè trung du, nâng cao chất lượng canh tác, xây dựng quy trình sản xuất an toàn và nâng giá trị sản phẩm đang trở thành hướng đi quan trọng. Khi giá trị của chè được nâng lên từ chất lượng, thương hiệu và câu chuyện văn hóa, người trồng chè sẽ có thêm động lực để tiếp tục giữ những giống chè đã tạo nên danh tiếng Khe Cốc.

Chè tím - sắc màu mới trên những đồi chè Khe Cốc

Nếu chè trung du là “gốc rễ” tạo nên bản sắc truyền thống thì chè tím đang trở thành điểm nhấn mới của vùng chè Khe Cốc. Những năm gần đây, người dân địa phương bắt đầu đưa chè tím vào sản xuất, từng bước mở rộng diện tích và đa dạng hóa sản phẩm. Đây là dòng chè có màu sắc và hương vị khác biệt so với chè xanh truyền thống, góp phần tạo thêm nét độc đáo cho "vùng chè trứ danh".

Gia đình bà Trương Thị Thoa, thành viên HTX Chè Thái Ninh là một trong những hộ có diện tích chè tím lớn nhất xã Vô Tranh với khoảng 2 ha tại xóm Minh Hợp. Theo bà Thoa, chè tím có năng suất thấp hơn chè xanh truyền thống; tuy nhiên, sản phẩm có những đặc tính riêng, được người tiêu dùng quan tâm và lựa chọn. Đó là, chè tím khi chế biến có màu nước sẫm đặc trưng, không mang sắc xanh trong như chè trung du truyền thống; hương thơm tựa cốm non; vị chát dịu ở đầu lưỡi và vị ngọt hậu. Chính sự khác biệt về màu sắc, hương vị đã tạo nên một dòng sản phẩm riêng, phù hợp với xu hướng đa dạng hóa các sản phẩm chè đặc sản hiện nay.

Ông Phạm Văn Du, 90 tuổi, là người đầu tiên nhân giống chè tím để trồng rộng rãi trong xóm. Theo ông Du, chè tím là một dòng chè trung du. Khi thấy cây chè tím phù hợp với điều kiện Khe Cốc, người dân đã nhân rộng, trồng tại các khu vực đồi cao.

Qua thực tế sản xuất, cây chè tím cho thấy khả năng sinh trưởng khỏe, chịu hạn tốt và thích nghi với điều kiện địa hình của Khe Cốc. Đây là những đặc điểm có ý nghĩa đối với việc phát triển vùng nguyên liệu, nhất là trong bối cảnh sản xuất nông nghiệp ngày càng chú trọng khả năng thích ứng với biến đổi khí hậu.

Sự xuất hiện và phát triển của chè tím không có nghĩa thay thế chè trung du truyền thống, mà mở thêm một hướng đi để khai thác lợi thế riêng của vùng đất. Nếu chè trung du tạo nên nền tảng thương hiệu, chè tím có thể trở thành sản phẩm đặc trưng, góp phần làm phong phú danh mục sản phẩm và nâng cao giá trị kinh tế trên cùng một vùng nguyên liệu.

Cây chè tím có khả năng sinh trưởng khỏe, chịu hạn tốt và thích nghi với điều kiện địa hình của Khe Cốc

Để chè tím thực sự trở thành một sản phẩm đặc sắc của Khe Cốc, việc nhân rộng cần gắn với bảo đảm chất lượng giống, quy trình chăm sóc, thu hái và chế biến. Đồng thời, cần chú trọng xây dựng câu chuyện sản phẩm, nhận diện nguồn gốc và thị trường tiêu thụ, để sự khác biệt về màu sắc và đặc tính trở thành lợi thế thương mại.

Cùng với đó, việc nghiên cứu, quảng bá những giá trị riêng của chè tím cần được thực hiện một cách khoa học. Giá trị của chè tím trước hết nằm ở nguồn gen đặc biệt, khả năng thích nghi, màu sắc, hương vị và tiềm năng tạo ra một sản phẩm chè đặc sản khác biệt. Những thông tin liên quan đến công dụng đối với sức khỏe cần có cơ sở kiểm chứng và được truyền thông phù hợp, tránh thổi phồng công dụng.

Từ chè xanh đến chè tím, Khe Cốc đang cho thấy khả năng kết hợp giữa bảo tồn và đổi mới. Một bên là những nương chè truyền thống mang theo ký ức của hơn nửa thế kỷ; một bên là dòng chè tím đang được người dân thử nghiệm, nhân rộng và từng bước định hình thành sản phẩm mới. Không chỉ mang lại giá trị kinh tế, cây chè còn gắn bó sâu sắc với đời sống văn hóa của người dân địa phương. Nghề trồng, chăm sóc, thu hái và chế biến chè đã trở thành một phần sinh hoạt truyền thống, góp phần tạo nên bản sắc của vùng trung du Vô Tranh. Những đồi chè xanh, những nương chè tím và không gian sản xuất chè cũng mở ra tiềm năng phát triển du lịch trải nghiệm, giúp du khách có thể tìm hiểu quy trình làm chè, thưởng trà và khám phá đời sống của người dân vùng chè.

Theo đồng chí Bùi Phương Thảo, Phó Chủ tịch UBND xã Vô Tranh, địa phương đang tập trung triển khai các giải pháp hỗ trợ người dân phát triển vùng chè Khe Cốc theo hướng bền vững, từ ứng dụng tiến bộ kỹ thuật, nâng cao chất lượng sản phẩm đến xây dựng thương hiệu và mở rộng thị trường tiêu thụ. Định hướng ấy cho thấy Khe Cốc đang đứng trước một giai đoạn phát triển mới: Giữ gìn những gốc chè trung du, nâng cao chất lượng sản phẩm truyền thống và đồng thời nhân rộng chè tím có thể tạo nên sự đa dạng cần thiết cho vùng chè. Quan trọng hơn, quá trình phát triển phải bảo đảm giá trị cốt lõi của chè Khe Cốc không bị hòa lẫn.

Từ những ưu đãi của khí hậu, thổ nhưỡng, nguồn nước đến giống chè truyền thống và kinh nghiệm được trao truyền qua nhiều thế hệ, tất cả đã góp phần tạo nên một Khe Cốc khác biệt trong bản đồ chè Thái Nguyên. Với hơn 300 ha chè, trong đó phần lớn vẫn là chè trung du, cùng hướng phát triển mới từ chè tím, vùng chè này đang từng bước khẳng định giá trị của một vùng danh trà.

Giữ được hồn chè trung du và làm cho chè tím trở thành một sản phẩm đặc sắc chính là cách Khe Cốc nối dài câu chuyện truyền thống bằng những giá trị mới. Trên những triền đồi Vô Tranh, màu xanh của chè truyền thống và sắc tím của những giống chè đặc biệt đang cùng tạo nên diện mạo mới cho vùng chè, góp phần nâng cao giá trị sản phẩm và đưa thương hiệu chè Khe Cốc ngày càng được biết đến rộng rãi.