Giống chè bản địa làm nên danh tiếng trà Thái Nguyên

Theo nhiều tài liệu, từ những năm 1920, cụ Đội Năm, tên thật là Vũ Văn Hiệt, đã cùng người dân đưa giống chè trung du từ Phú Thọ về trồng tại xã Tân Cương. Hợp với điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng nơi đây, cây chè sinh trưởng, phát triển tốt, cho chất lượng đặc trưng, từng bước tạo dựng danh tiếng cho vùng chè Thái Nguyên.

Những búp chè trung du cổ mang sức sống bền bỉ của giống chè đã gắn bó với người dân hơn một thế kỷ

Mang dáng vẻ mộc mạc, chè trung du cổ có lá nhỏ, thuôn dài, màu xanh thẫm; thân cây xù xì, nhuốm màu thời gian. Qua bàn tay chế biến của người làm chè, những búp chè trở thành cánh trà xoăn đều, xanh đen óng ánh. Khi pha, nước trà có sắc vàng mật ong, hương cốm non dịu nhẹ, vị chát thanh rồi đọng lại hậu ngọt sâu. Hương vị ấy góp phần làm nên nét riêng của chè Tân Cương, được người thưởng trà qua nhiều thế hệ trân trọng.

Giá trị của chè trung du cổ không chỉ nằm trong từng chén trà, mà còn hiện diện trong lịch sử hình thành và phát triển của vùng chè Tân Cương. Qua bao thế hệ, cây chè trở thành sinh kế, gắn với nếp sống và niềm tự hào của người dân. Từ cách chăm sóc, thu hái đến kỹ thuật sao chè, thưởng trà, những kinh nghiệm được tích lũy và trao truyền đã tạo nên bản sắc riêng của vùng đất này.

Mỗi gốc chè cổ vì thế không đơn thuần là một cây trồng lâu năm. Đó còn là dấu nối giữa các thế hệ, lưu giữ câu chuyện về những người khai phá đất đồi, gây dựng nghề chè và bền bỉ làm nên danh tiếng trà Thái Nguyên. Bảo tồn giống chè trung du cổ cũng chính là gìn giữ một phần di sản của vùng chè Tân Cương, để hương vị truyền thống không bị phai nhạt giữa những đổi thay của thị trường.

Những người lặng lẽ giữ màu xanh vườn chè cổ

Giữa những đồi chè Tân Cương hôm nay, vẫn có những người dành tâm sức gìn giữ giống chè trung du cổ, dù con đường ấy không dễ dàng. Trên diện tích khoảng 3.000 m², Cơ sở sản xuất chè Nhật Trang, thuộc Tổ hợp tác chè Thiên Phú, duy trì vườn chè trung du cổ, áp dụng phương thức chăm sóc theo hướng an toàn, hữu cơ.

Người dân Tân Cương cần mẫn thu hái chè trung du cổ theo phương pháp thủ công để giữ trọn chất lượng và hương vị đặc trưng của chè Thái Nguyên

So với nhiều giống chè lai, chè trung du cổ sinh trưởng chậm, năng suất thấp hơn, thời gian chăm sóc dài và đòi hỏi sự tỉ mỉ trong từng công đoạn. Trong điều kiện sản xuất ngày càng hướng tới năng suất, sản lượng và hiệu quả kinh tế, việc dành đất, công sức để duy trì giống chè này đặt ra không ít áp lực đối với người trồng. Tuy nhiên, những gốc chè cổ vẫn được chăm chút bởi giá trị của chúng không thể chỉ đo bằng sản lượng thu hoạch.

Anh Phạm Văn Nhật, chủ Cơ sở sản xuất chè Nhật Trang cho biết điều khiến anh kiên trì với chè trung du cổ là chất lượng và hương vị đặc trưng mà những giống chè khác khó thay thế. Các sản phẩm từ giống chè này hiện có giá bán cao hơn khoảng 10 - 20% so với chè lai. Mức giá ấy phần nào cho thấy giá trị riêng của sản phẩm, đồng thời mở ra cơ hội để người làm chè có thêm động lực gìn giữ giống chè truyền thống.

Anh Phạm Văn Nhật, chủ Cơ sở sản xuất chè Nhật Trang tâm huyết gìn giữ giống chè bản địa quý của vùng đất Tân Cương

Những gốc chè trung du cổ 100 năm tuổi

Hướng tới Festival Trà Quốc tế - Thái Nguyên 2026, Cơ sở đang tích cực chăm sóc, chỉnh trang vườn chè, tuyển chọn những búp chè chất lượng để chế biến, giới thiệu tới người dân và du khách. Câu chuyện về vườn chè trung du cổ gần 100 năm tuổi cũng được đưa vào hoạt động quảng bá, từ bao bì, mẫu mã đến cách giới thiệu sản phẩm.

Theo đó, mỗi sản phẩm trà không chỉ được nhận diện bằng hương vị, mà còn mang theo câu chuyện về vùng đất, nguồn gốc giống chè và những người đã bền bỉ gìn giữ qua năm tháng. Đây cũng là hướng đi giúp nâng cao giá trị sản phẩm, biến lợi thế về lịch sử, văn hóa thành một phần giá trị thương mại, để chè trung du cổ có thêm cơ hội tiếp cận người tiêu dùng và đứng vững trên thị trường.

Cơ sở sản xuất chè Nhật Trang sẽ cho ra mắt mẫu mã, bao bì sản phẩm mới trong dịp Festival Trà Quốc tế - Thái Nguyên 2026

Tại Hợp tác xã Trà và Du lịch cộng đồng Thái Sinh, những gốc chè gần 100 năm tuổi cũng được gìn giữ như báu vật. Với bà Phạm Thái Sinh, Phó Giám đốc Hợp tác xã, bảo tồn chè cổ không chỉ là giữ một giống cây, mà còn là giữ ký ức làng nghề và bản sắc của Tân Cương. “Những người làm chè hiểu rằng, nếu một ngày chè trung du biến mất, thì cùng với đó sẽ mất đi một phần hương vị nguyên bản của chè Thái Nguyên. Bởi vậy, dù khó khăn, chúng tôi vẫn lựa chọn gắn bó với những gốc chè cổ như một cách gìn giữ di sản cha ông để lại” - bà Sinh chia sẻ.

Những người như anh Nhật, bà Sinh đang góp phần giữ lại nguồn gen chè bản địa và những giá trị truyền thống của nghề chè. Tuy nhiên, sự bền bỉ của từng hộ sản xuất, hợp tác xã sẽ khó tạo nên chuyển biến lâu dài nếu thiếu những cơ chế hỗ trợ phù hợp, nhất là khi hiệu quả kinh tế vẫn là yếu tố quyết định khả năng duy trì các vườn chè cổ.

Hợp tác xã Trà và Du lịch cộng đồng Thái Sinh đầu tư xây dựng thương hiệu sản phẩm, góp phần nâng tầm giá trị chè trung du cổ

Để chè cổ tiếp tục sinh sôi từ giá trị truyền thống

Ngày 03/02/2025, Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Thái Nguyên ban hành Nghị quyết số 11-NQ/TU về phát triển ngành chè Thái Nguyên giai đoạn 2025 - 2030, tạo định hướng cho việc nâng cao giá trị cây chè, phát triển sản xuất gắn với bảo tồn và phát huy văn hóa trà. Đây cũng là cơ sở để người làm chè thêm niềm tin vào hành trình gìn giữ những giống chè bản địa có giá trị.

Với chè trung du cổ, yêu cầu đặt ra không chỉ là duy trì số lượng cây chè lâu năm, mà còn phải tìm được hướng phát triển phù hợp để giống chè này tiếp tục hiện diện trong đời sống kinh tế. Người trồng chè cần được hỗ trợ về vốn, kỹ thuật chăm sóc, bảo tồn nguồn gen, xây dựng thương hiệu và kết nối thị trường. Cùng với đó, việc phát triển sản phẩm đặc trưng, gắn vườn chè cổ với trải nghiệm văn hóa, du lịch cộng đồng có thể tạo thêm giá trị, giúp người dân có nguồn thu để tiếp tục chăm sóc và bảo tồn.

Bởi nếu chỉ trông chờ vào tình yêu và sự tự nguyện của người làm chè, hành trình gìn giữ những gốc chè cổ sẽ khó duy trì lâu dài. Khi giá trị truyền thống được chuyển hóa thành lợi ích kinh tế thiết thực, người dân mới có thêm điều kiện và động lực để bảo vệ những vườn chè đã gắn bó với gia đình, quê hương qua nhiều thế hệ.

Giữa những đổi thay của thị trường, những gốc chè trung du cổ vẫn lặng lẽ xanh trên đất Tân Cương, nhắc nhớ về cội nguồn của một vùng chè nổi tiếng. Gìn giữ những gốc chè ấy là gìn giữ hương vị đã làm nên danh tiếng trà Thái Nguyên, đồng thời trao lại cho thế hệ mai sau một phần di sản của quê hương. Để rồi, trong mỗi chén trà hôm nay, vị ngọt hậu không chỉ đọng lại nơi đầu lưỡi, mà còn gợi nhắc về sức sống bền bỉ của một giống chè bản địa và tình yêu sâu nặng của người dân với đất chè.