Mỗi độ cuối tháng Ba âm lịch, Xuân Dương lại rộn ràng mở hội Chợ tình. Trong không gian ấy, những câu hát Sli của đồng bào Nùng lại ngân vang, khi tha thiết, dịu dàng, lúc dí dỏm, sâu lắng, níu chân du khách gần xa. Với người dân Xuân Dương, hát Sli không chỉ là lời ca giao duyên mà còn là hồn cốt văn hóa, là niềm tự hào được trao truyền qua nhiều thế hệ.
Các nghệ nhân tham gia hát Sli tại Chợ tình Xuân Dương, xã Xuân Dương
Chợ tình Xuân Dương từ lâu đã trở thành điểm hẹn văn hóa đặc sắc của đồng bào vùng cao. Nhưng điều làm nên nét riêng có, hấp dẫn đặc biệt của phiên chợ ấy chính là những làn điệu Sli mộc mạc. Không sân khấu, không nhạc đệm, người hát chỉ dùng chất giọng tự nhiên để đối đáp, giao duyên. Chính sự giản dị ấy lại tạo nên sức sống bền bỉ cho loại hình dân ca này suốt bao đời nay.
Theo các nghệ nhân cao tuổi, hát Sli gắn bó mật thiết với đời sống của đồng bào Nùng. Từ lễ hội, đám cưới, mừng nhà mới cho đến những buổi gặp gỡ đầu xuân, đâu đâu cũng có tiếng Sli. Người hát không chỉ hát để vui mà còn gửi gắm vào đó tình yêu quê hương, tình yêu đôi lứa, những kinh nghiệm sống và cả đạo lý làm người. Nghệ nhân Nông Văn Hồ, xã Xuân Dương, người đã nhiều năm gắn bó với hát Sli chia sẻ: Ngày trước, những chàng trai, cô gái Nùng muốn làm quen nhau phải qua câu hát. Bên nam hát “đánh tiếng”, nếu bên nữ đồng ý mới bắt đầu hát đối đáp. Người hát phải nhanh trí, ứng tác ngay tại chỗ nên ai hát hay thường được nhiều người quý mến. Có những đôi nên duyên vợ chồng từ chính những buổi hát làm quen đó. Điều đặc biệt của hát Sli là tính ngẫu hứng và khả năng ứng đối linh hoạt của người hát. Những câu hát được cất lên theo từng chủ đề, khi hỏi thăm, chúc tụng, lúc lại bày tỏ tình cảm. Người hát vừa đối đáp vừa phối bè tự nhiên, tạo nên sự hòa quyện độc đáo mà không cần bất kỳ nhạc cụ nào hỗ trợ.
Tuy nhiên, trước sự phát triển mạnh mẽ của đời sống hiện đại, việc gìn giữ những làn điệu dân ca truyền thống cũng đứng trước không ít khó khăn. Nhiều nghệ nhân lớn tuổi dần vắng bóng, trong khi lớp trẻ có thời điểm ít quan tâm đến văn hóa dân tộc. Trăn trở trước nguy cơ mai một di sản, những năm qua, chính quyền địa phương cùng người dân xã Xuân Dương đã triển khai nhiều giải pháp để bảo tồn và phát huy giá trị hát Sli.
Thành viên tham gia hát Sli trong Câu lạc bộ văn hóa dân gian truyền thống của dân tộc Tày, Nùng xã Xuân Dương có nhiều độ tuổi khác nhau
Hiện nay, xã Xuân Dương duy trì hoạt động Câu lạc bộ văn hóa dân gian truyền thống của dân tộc Tày, Nùng gắn với phát triển du lịch xanh, bền vững. Đây là không gian quan trọng để các nghệ nhân, người dân và thế hệ trẻ cùng thực hành, trao truyền những làn điệu Sli. Vào các dịp lễ hội, Ngày hội Đại đoàn kết toàn dân tộc, đặc biệt là Chợ tình Xuân Dương, các đội văn nghệ địa phương đều tham gia biểu diễn, giao lưu hát Sli, góp phần đưa di sản trở lại gần hơn với đời sống cộng đồng.
Không chỉ vậy, nhiều nghệ nhân còn chủ động truyền dạy miễn phí cho thế hệ trẻ. Từ cách lấy hơi, nhả chữ đến kỹ năng ứng đối, tất cả đều được truyền lại bằng tâm huyết của những người mong muốn giữ gìn di sản cha ông. Những buổi sinh hoạt cộng đồng dưới mái nhà sàn, tiếng hát Sli của lớp trẻ cất lên xen lẫn giọng hát của các nghệ nhân già đã trở thành hình ảnh đẹp nơi miền sơn cước. Em Hoàng Nguyệt Ánh, 13 tuổi, thành viên trẻ của Câu lạc bộ hát Sli xã Xuân Dương cho biết: “Ban đầu em nghe ông bà hát rồi thấy hay nên học theo. Càng tìm hiểu càng thấy hát Sli không chỉ là câu hát giao duyên mà còn chứa đựng văn hóa, tiếng nói và bản sắc dân tộc mình. Em mong nhiều bạn trẻ sẽ yêu và tiếp tục giữ gìn những làn điệu này”.
Những câu hát Sli đều được đưa vào chương trình lễ hội, văn hóa, văn nghệ tại địa phương
Cùng với sự vào cuộc của cộng đồng, địa phương cũng quan tâm lồng ghép việc bảo tồn hát Sli với phát triển du lịch văn hóa. Trong các chương trình lễ hội, hát Sli luôn được lựa chọn là điểm nhấn quan trọng để quảng bá hình ảnh quê hương. Ông Nông Văn Phong, Chủ tịch UBND xã Xuân Dương cho biết: “Địa phương xác định việc bảo tồn hát Sli là nhiệm vụ quan trọng trong gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc. Chúng tôi luôn khuyến khích các nghệ nhân truyền dạy cho thế hệ trẻ, duy trì hoạt động các câu lạc bộ và tạo điều kiện để hát Sli được thực hành thường xuyên trong cộng đồng”.
Một buổi tập hát Sli của Câu lạc bộ văn hóa dân gian truyền thống của dân tộc Tày, Nùng xã Xuân Dương
Năm 2021, hát Sli của người Nùng xã Xuân Dương được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây không chỉ là niềm tự hào của đồng bào Nùng nơi miền sơn cước mà còn là sự ghi nhận đối với những giá trị văn hóa đặc sắc được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ. Danh hiệu di sản không chỉ giúp nâng cao ý thức bảo tồn trong Nhân dân mà còn tạo động lực để địa phương tiếp tục khơi dậy tình yêu văn hóa dân tộc trong thế hệ trẻ. Giữa nhịp sống hiện đại hôm nay, những câu hát Sli vẫn ngân vang nơi miền sơn cước Xuân Dương như một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của đồng bào vùng cao.