Với niềm đam mê và tình yêu sâu sắc cho văn hóa dân tộc, các nghệ nhân và đồng bào người dân tộc thiểu số (DTTS) đã dành nhiều tâm huyết trong việc lưu giữ, bảo tồn, lan tỏa làn điệu hát ví của vùng đất ATK Định Hóa (Thái Nguyên).
Hát ví của người Tày Định Hóa được công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể quốc gia
Định Hóa được biết đến là nơi có nhiều di sản văn hóa, bên cạnh quần thể 13 điểm di tích lịch sử văn hóa đã được Chính phủ xếp hạng thì một số di sản văn hóa phi vật thể ở địa phương cũng đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia như: Múa rối cạn của dân tộc Tày ở Thẩm Rộc (xã Bình Yên); Du Nghệ (xã Đồng Thịnh) và một loại dân ca mới được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, đó là hát ví của người Tày Định Hóa. Hát ví là hát theo kiểu ngẫu hứng trong mọi lúc, mọi nơi, là một loại hình văn hóa, văn nghệ dân gian của dân tộc Tày nói chung, ở huyện Định Hóa nói riêng. Hát ví của dân tộc Tày giống như hát đối, hát giao duyên của dân tộc Kinh ở vùng xuôi.
Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Luận, sinh ra và lớn lên ở xã Định Biên (Định Hóa), cái nôi của nghệ thuật hát ví. Ông thừa hưởng tình yêu hát dân ca từ gia đình, bởi thế mà chất ví đã "ngấm" vào người nghệ nhân ấy tự bao giờ. "Hát ví của người Tày Định Hoá nói riêng và hát ví nói chung là một loạt hát rất phổ biến được rất nhiều người yêu mến. Các câu hát có nội dung, ý nghĩa sâu lắng, phù hợp với tư tưởng, tình cảm, gắn với lao động của con người nên được lưu giữ trao truyền từ bao đời. Hát ví của người Tày Định Hóa có nhiều không gian hát như: Hát trong lao động sản xuất gặp gỡ nhau; hát trong chợ phiên, giao lưu mua bán; hát trong gia đình, hội hè đầu năm mới, cầu phúc, cầu lộc, cầu tài" - Nghệ nhân Ưu tú Hoàng Luận cho biết.
Bà Nguyễn Thị Đát, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát ví, xã Định Biên thông tin thêm: Khác với các loại hình hát then, sli, lượn cọi, lượn shương, hát ví chủ yếu dùng tiếng Việt, khi đến với người Tày có thêm ngôn ngữ Tày. Giọng điệu, ngôn từ dân tộc Tày được lồng trong ngôn ngữ Việt thông qua thể thơ lục bát, với lối gieo vần uyển chuyển, khiến cho những câu hát ví của người Tày rất khác với lối hát truyền thống. Cũng như các loại hình dân ca khác, hát ví phản ánh nhiều lĩnh vực trong đời sống xã hội, trong đó nổi bật là ví giao duyên.
Hát ví của người Tày Định Hóa có nhiều không gian hát như hát trong lao động sản xuất, gặp gỡ nhau; hát trong chợ phiên, giao lưu mua bán; hát trong gia đình, hội hè đầu năm mới, cầu phúc, cầu lộc, cầu tài
Hiện nay, phong trào hát ví được người dân xã Định Biên tiếp tục lưu giữ và phát triển. Câu lạc bộ hát ví đã được thành lập tại xã, nhờ đó, các điệu ví đã được sử dụng nhiều hơn trong các hội thi, hội diễn văn nghệ ở cơ sở, đặc biệt là các tiết mục dân ca trong lễ hội truyền thống hằng năm.
Cũng theo bà Nguyễn Thị Đát, mặc dù được quan tâm, nhưng số người biết hát ngày càng ít, tập trung chủ yếu ở người lớn tuổi. Cùng với sự phát triển nhanh của xã hội, thế hệ trẻ tiếp cận với những loại hình âm nhạc hiện đại, khiến cho những làn điệu ví của người Tày có nguy cơ bị mai một. Để làn điệu ví tiếp tục được bảo tồn và trao truyền, mỗi dịp hè, Câu lạc bộ hát ví xã Định Biên lại mở lớp sinh hoạt và dạy hát ví, lớp học đã thu hút sự quan tâm của nhiều người trẻ và các em học sinh. Đây không chỉ là một hình thức sinh hoạt cộng đồng, vừa góp phần gìn giữ, bảo tồn, phát huy truyền thống dân tộc, mà còn góp phần thể hiện tinh thần gắn kết, sẻ chia.
Như nhiều nghệ nhân khác, cách truyền dạy hát ví của các nghệ nhân tại xã Định Biên cũng theo lối truyền khẩu - Nghĩa là, nghệ nhân sẽ hát, múa từng điệu ví làm mẫu trước, học trò xem và tập theo. Em Nguyễn Thanh Hà, Trường THCS Định Biên chia sẻ: "Dịp hè này, em đã tham gia Câu lạc bộ hát ví được tổ chức tại xã. Em thấy hát ví vừa dễ, lại vừa khó học. Dễ là bởi giai điệu hát ví mộc mạc, giản dị và dễ thể hiện; hát ví không đòi hỏi cầu kỳ về không gian, thời gian, điều kiện diễn xướng; không cần phải có nhạc cụ, đạo cụ hoặc trang phục phức tạp, mà vẫn có sức lan tỏa mạnh mẽ trong cộng đồng và theo thời gian. Khó là bởi hát ví đòi hỏi người hát phải có cảm xúc sâu sắc, sự hiểu biết về nội dung bài hát và cách truyền tải đúng tinh thần của bài. Bên cạnh đó, người hát cần phải có giọng hát mượt mà, khả năng biểu diễn tự nhiên và sự kiên nhẫn luyện tập để đạt được sự nhuần nhuyễn trong từng câu hát."
Cách truyền dạy hát ví của các nghệ nhân tại Định Biên cũng theo lối truyền khẩu - nghĩa là, nghệ nhân sẽ hát, múa từng điệu ví làm mẫu trước, học trò xem và tập theo
Còn em Lương Thị Kim, học sinh Trường THCS Định Biên cho rằng: Một trong những nét nổi bật của hát ví là luôn mang tính giáo dục sâu sắc, đi thẳng vào vấn đề cần đề cập, góp phần vào việc giáo dục con người về các phương diện đạo đức, tình yêu thương con người, lòng nhân ái…, hướng con người tới những điều tốt đẹp. Với những lý do đó, em đã tích cực tham gia lớp học hát ví để có thể hiểu hơn về nghệ thuật này.
Tại Định Hóa, nơi có sự đa dạng văn hóa của 13 dân tộc với các làn điệu nghệ thuật phong phú, trong đó dân tộc Tày có 14 làn điệu. Đặc biệt, làn điệu ví của người Tày đã tồn tại từ thế kỷ thứ X, vào thời kỳ Đinh Tiên Hoàng, Đinh Bộ Lĩnh (năm 970). Làn điệu hát ví của người Tày Định Hóa khẳng định bản sắc văn hóa truyền thống, ca ngợi tình yêu, tình cảm yêu quê hương bản làng, thể hiện tinh thần yêu nước. Để hát ví được bảo tồn, phát huy giá trị, trong thời gian tới, rất cần các cấp, các ngành tiếp tục quan tâm, hỗ trợ để điệu ví không bị mai một, để được trao truyền tiếp nối các thế thế hệ ở vùng Chiến khu cách mạng ATK Định Hóa.