CỔNG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ

Thái Nguyên là một trong những địa phương có hoạt động khai thác khoáng sản lâu năm, quy mô lớn, đa dạng, giàu tiềm năng bậc nhất khu vực trung du và miền núi phía Bắc

Quy hoạch mở đường cho phát triển dài hạn

Theo hồ sơ điều chỉnh Quy hoạch khoáng sản nhóm I, Thái Nguyên được quy hoạch đối với 7 loại khoáng sản chủ yếu, gồm than, titan, chì - kẽm, sắt, thiếc, vonfram và vàng; với 80 điểm mỏ, 60 đề án thăm dò và 88 dự án khai thác. Song song với đó, Quy hoạch tỉnh giai đoạn 2021 - 2050 tiếp tục cập nhật các mỏ theo quy hoạch ngành quốc gia, giữ ổn định hệ thống mỏ phân tán, nhỏ lẻ, tạo cơ sở pháp lý cho quản lý, khai thác và sử dụng hiệu quả tài nguyên trong dài hạn. Đây là nguồn lực quan trọng đối với Thái Nguyên và chiến lược phát triển công nghiệp khai khoáng, luyện kim của cả nước. Đằng sau những con số ấy là nguồn tài nguyên lớn: 196,7 triệu tấn quặng vonfram; 104,4 triệu tấn than; 44,6 triệu tấn quặng sắt; 23,5 triệu tấn quặng chì - kẽm; 13,9 triệu tấn quặng titan, cùng nhiều loại khoáng sản có giá trị khác như thiếc, đồng và vàng.

Không chỉ dừng ở quy hoạch khai thác, quy hoạch phát triển công nghiệp chế biến cũng đang từng bước được hoàn thiện. Theo Quy hoạch tỉnh giai đoạn 2021 - 2050, Thái Nguyên định hướng phát triển 27 nhà máy chế biến khoáng sản, tập trung vào các lĩnh vực có giá trị gia tăng cao như chì - kẽm, titan, vonfram, đồng, thiếc, mangan, niken và vàng. Định hướng này thể hiện rõ sự chuyển dịch trong tư duy phát triển. Nếu trước đây mục tiêu chủ yếu là khai thác hiệu quả tài nguyên, thì nay trọng tâm đã chuyển sang nâng cao giá trị của từng đơn vị khoáng sản thông qua chế biến sâu, ứng dụng công nghệ hiện đại và hình thành chuỗi sản xuất vật liệu mới phục vụ công nghiệp công nghệ cao.

Hệ sinh thái khai thác, chế biến từng bước hình thành

Qua nhiều năm đầu tư, Thái Nguyên đã hình thành một hệ sinh thái khai thác và chế biến khoáng sản tương đối đồng bộ, từ khai thác nguyên liệu đến tuyển, luyện và chế biến ở nhiều cấp độ.

Nhưng giá trị của khoáng sản không dừng lại ở khai thác. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng chế biến để tạo ra sản phẩm có hàm lượng công nghệ và giá trị gia tăng cao hơn. Đến nay, toàn tỉnh có 39 nhà máy và xưởng tuyển, gồm: 23 nhà máy chế biến và 16 xưởng tuyển. Các cơ sở này sản xuất từ than sạch, gang, thép, feromangan, tinh quặng titan, chì và kẽm kim loại đến các sản phẩm hóa chất, vật liệu công nghệ cao từ vonfram. Nổi bật nhất là chuỗi khai thác và chế biến vonfram tại Núi Pháo. Không chỉ là mỏ có quy mô lớn, đây còn là trung tâm chế biến sâu với các sản phẩm như APT, ôxít vonfram và nhiều hợp chất có giá trị cao, được xuất khẩu tới châu Âu, Bắc Mỹ và Nhật Bản. Chuỗi sản xuất này khẳng định khả năng tiếp cận công nghệ chế biến sâu ngay tại Thái Nguyên.

Ở lĩnh vực chì - kẽm, nhiều doanh nghiệp trên địa bàn và trong vùng đã đầu tư các dây chuyền điện phân, luyện kim để sản xuất chì và kẽm kim loại có độ tinh khiết cao, thay vì chỉ tiêu thụ tinh quặng như trước.

Đối với titan, Thái Nguyên cũng là một trong số ít địa phương trong cả nước đã sản xuất được xỉ titan có hàm lượng TiO₂ trên 85%, đáp ứng tiêu chuẩn xuất khẩu và tạo nền tảng cho các bước chế biến sâu hơn trong tương lai.

Những kết quả này cho thấy công nghiệp khai khoáng Thái Nguyên đã vượt qua giai đoạn chỉ khai thác và bán nguyên liệu thô, từng bước tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị chế biến. Song, nếu nhìn trên bình diện toàn ngành, bức tranh vẫn chưa thật sự trọn vẹn. Bởi phía sau những dây chuyền hiện đại vẫn còn nhiều nhà máy hoạt động chưa hết công suất. Phía sau những con số về công suất thiết kế vẫn còn những khoảng trống về nguồn nguyên liệu. Và phía sau những sản phẩm vẫn còn cả một chặng đường dài để tiến tới các vật liệu công nghệ cao có giá trị gia tăng lớn hơn. Phần lớn sản phẩm của ngành vẫn dừng ở mức tinh quặng hoặc kim loại sơ cấp, trong khi dư địa để phát triển các sản phẩm chế biến sâu còn rất lớn.

Mỏ đa kim Núi Pháo nhìn từ trên cao

Những điểm nghẽn cần tháo gỡ

Theo ông Phạm Văn Thọ, Ủy viên Ban Thường vụ Tỉnh ủy, Giám đốc Sở Công Thương: Để biến lợi thế tài nguyên thành lợi thế cạnh tranh, biến tiềm năng thành giá trị gia tăng và biến các nhà máy hiện có thành những mắt xích của chuỗi công nghiệp công nghệ cao, ngành công nghiệp khai khoáng trên địa bàn vẫn còn không ít rào cản cần được tháo gỡ.

Điểm nghẽn đầu tiên nằm ở thể chế và chính sách. Hệ thống quy hoạch đã từng bước hoàn thiện, nhưng vẫn thiếu đầy đủ quy định về danh mục, quy cách và tiêu chuẩn kỹ thuật của khoáng sản làm nguyên liệu cho công nghiệp; đồng thời chưa có cơ chế đủ mạnh để khuyến khích đầu tư chế biến sâu, đổi mới công nghệ.

Điểm nghẽn thứ hai là nguồn nguyên liệu chưa ổn định. Nhiều nhà máy còn phụ thuộc vào tinh quặng từ các mỏ trong và ngoài tỉnh, trong khi không ít mỏ mới dừng ở tuyển quặng hoặc bán sản phẩm sơ cấp. Vì vậy, nhiều nhà máy phải hoạt động dưới công suất, thậm chí có dây chuyền phải tạm dừng vì thiếu đầu vào.

Điểm nghẽn thứ ba là công nghệ khai thác và chế biến. Phần lớn các mỏ vẫn sử dụng công nghệ truyền thống. Điều kiện địa chất ngày càng phức tạp, độ sâu khai thác tăng, trong khi nhiều dây chuyền chưa được cải tạo tương xứng. Điều này làm giảm hiệu quả sản xuất, tỷ lệ thu hồi khoáng sản, gia tăng nguy cơ lãng phí tài nguyên và áp lực môi trường.

Điểm nghẽn thứ tư là mức độ chế biến chưa tương xứng với tiềm năng. Ngoài một số chuỗi tiên tiến, phần lớn sản phẩm vẫn dừng ở tinh quặng hoặc kim loại sơ cấp, trong khi thế giới đã tiến tới hợp kim đặc chủng, vật liệu điện tử, hàng không, y sinh và bán dẫn. Và thách thức lớn nhất là liên kết chuỗi giá trị. Một ngành công nghiệp chế biến sâu không thể phát triển nếu từng doanh nghiệp hoạt động riêng lẻ. Từ quy hoạch mỏ, bảo đảm nguyên liệu, công nghệ, logistics, hạ tầng khu công nghiệp đến nghiên cứu, đào tạo nhân lực và thị trường, tất cả cần được kết nối thành một hệ sinh thái thống nhất.

Đồng chí Trịnh Xuân Trường, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy và Đoàn công tác của tỉnh tham quan dây truyền sản xuất của Công ty cổ phần Gang Thép Thái Nguyên

Ba chuỗi giá trị chiến lược

Từ thực trạng tài nguyên, năng lực công nghệ hiện có và xu hướng thị trường vật liệu thế giới, ba nhóm khoáng sản chiến lược được Thái Nguyên xác định gồm vonfram, chì - kẽm và titan. Đây không chỉ là những loại khoáng sản có trữ lượng lớn, mà còn là những lĩnh vực tỉnh đã hình thành nền tảng công nghiệp ban đầu và còn nhiều dư địa để tiếp tục nâng cao giá trị gia tăng.

Trong đó, vonfram là lĩnh vực phát triển hoàn thiện nhất. Từ khai thác, tuyển khoáng, sản xuất APT, ôxít vonfram đến một số sản phẩm hóa chất đặc chủng, Thái Nguyên đã tham gia chuỗi cung ứng vật liệu công nghiệp toàn cầu. Dư địa phát triển sắp tới chủ yếu nằm ở việc nâng cấp sang bột vonfram siêu mịn, cacbua vonfram, vật liệu siêu cứng và sản phẩm phục vụ cơ khí chính xác, điện tử, hàng không, công nghiệp bán dẫn. Chuỗi chì - kẽm mới chủ yếu tiến đến luyện kim và sản xuất kim loại, trong khi dư địa còn rộng ở pin lưu trữ năng lượng, hợp kim chống ăn mòn, hóa chất chuyên dụng và vật liệu bảo vệ bức xạ. Với titan, việc sản xuất được xỉ titan hàm lượng cao là bước tiến quan trọng. Nhưng giá trị lớn nhất không nằm ở xỉ titan, mà ở các sản phẩm phía sau như pigment TiO₂, titan kim loại, hợp kim titan và vật liệu phục vụ hàng không, y sinh, hóa chất, năng lượng.

Trên cơ sở đánh giá tiềm năng, lợi thế của từng loại khoáng sản, Thái Nguyên định hướng hình thành ba chuỗi giá trị chiến lược: Chuỗi vật liệu vonfram công nghệ cao; chuỗi luyện kim và vật liệu chì - kẽm; chuỗi vật liệu titan và các sản phẩm công nghệ mới. Ba chuỗi giá trị này được kỳ vọng trở thành trụ cột của ngành công nghiệp chế biến sâu, tạo sức lan tỏa tới cơ khí chế tạo, công nghiệp hỗ trợ, điện tử, vật liệu mới và công nghệ cao trên địa bàn. Đó là sự cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phát phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia của tỉnh.

Đồng chí Vương Quốc Tuấn, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh cùng Đoàn công tác của tỉnh khảo sát thực tế tại khu vực mỏ, Chi nhánh Mỏ tuyển Làng Hích tại xã Quang Sơn của Công ty CP Kim loại màu Thái Nguyên - Vimico

Tại Hội nghị phát triển công nghiệp chế biến sâu khoáng sản trên địa bàn tỉnh Thái Nguyên giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 được tổ chức mới đây, đồng chí Vương Quốc Tuấn, Ủy viên Ban Chấp hành Trung ương Đảng, Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh nhấn mạnh, tỉnh sẽ nghiên cứu thành lập Hiệp hội doanh nghiệp khai thác và chế biến khoáng sản Thái Nguyên nhằm tăng cường kết nối, trao đổi kinh nghiệm, thúc đẩy hợp tác giữa các doanh nghiệp và cùng hiện thực hóa những định hướng phát triển mới. Đồng chí đề nghị các sở, ngành phối hợp với doanh nghiệp nghiên cứu, lựa chọn một số lĩnh vực, sản phẩm có tiềm năng để tập trung đầu tư, hình thành các sản phẩm công nghệ chiến lược từ nguồn khoáng sản của tỉnh. Chính việc đặt ra yêu cầu từ thị trường và từ sản phẩm cuối cùng sẽ tạo động lực đổi mới công nghệ, nâng cao năng lực chế biến và hình thành những chuỗi giá trị mới.

Đồng chí Chủ tịch UBND tỉnh khẳng định, tỉnh sẽ tạo mọi điều kiện thuận lợi để doanh nghiệp đầu tư các dự án chế biến sâu; khuyến khích liên doanh, liên kết với các đối tác trong và ngoài nước nhằm tiếp cận công nghệ tiên tiến, mở rộng thị trường nhưng vẫn bảo đảm các yêu cầu về an ninh kinh tế và quản lý tài nguyên.

Thiên nhiên đã trao cho Thái Nguyên nguồn tài nguyên quý giá. Nhưng giá trị lớn nhất của tài nguyên không nằm dưới lòng đất. Giá trị ấy chỉ thực sự được tạo nên khi được chuyển hóa bằng khoa học, bằng công nghệ và bằng khát vọng phát triển.

Từ một trung tâm luyện kim truyền thống, Thái Nguyên đang hướng tới trở thành trung tâm chế biến sâu khoáng sản kim loại của vùng trung du và miền núi phía Bắc. Chặng đường mới đòi hỏi sự đồng hành của chính quyền, doanh nghiệp, nhà khoa học và nhà đầu tư. Khi mỗi tấn quặng được chế biến sâu hơn, không chỉ giá trị kinh tế được nâng lên, mà còn mở ra một hệ sinh thái công nghiệp hiện đại, xanh, tuần hoàn và bền vững; đóng góp vào mục tiêu phát triển nhanh, hiệu quả và bền vững của tỉnh Thái Nguyên và sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới.