Giữa núi rừng xã Thượng Minh tỉnh Thái Nguyên, khi nhịp sống hiện đại đang từng ngày len lỏi vào các bản làng vùng cao, ở thôn Nà Pài vẫn có một người phụ nữ lặng lẽ gìn giữ nghề thêu trang phục truyền thống của dân tộc Dao Quế Lâm suốt hơn nửa thế kỷ. Với bà con nơi đây, bà chính là “người giữ hồn” cho những đường kim, mũi chỉ kết tinh bản sắc văn hóa dân tộc.
Bà Triệu Thị Sinh, thôn Nà Pài, xã Thượng Minh bên bộ trang phục truyền thống do chính tay bà thêu
Nửa thế kỷ bền bỉ cùng đường kim mũi chỉ
Sinh ra và lớn lên tại thôn Nà Pài, bà Triệu Thị Sinh sớm gắn bó với nghề thêu truyền thống của dân tộc mình. Chia sẻ với chúng tôi, bà Sinh nhớ lại tuổi thơ gắn liền với những cuộn chỉ màu, mảnh vải chàm và ánh đèn dầu leo lét mỗi đêm.
Khoảng 13 tuổi, bà đã theo các bà, các cụ trong thôn học cách may vá, thêu thùa trang phục dân tộc. Khi ấy, hoa văn trên trang phục Dao Quế Lâm còn khá đơn giản, chưa phong phú như ngày nay nhưng mỗi mũi thêu đều đòi hỏi sự khéo léo và kiên nhẫn. “Những ngày lên nương, tôi luôn mang theo đồ thêu. Lúc nghỉ tay lại tranh thủ thêu khăn đội đầu, đai áo. Tối về thắp đèn dầu ngồi thêu tiếp” - bà Sinh kể.
Mỗi mũi thêu đều đòi hỏi sự khéo léo và kiên nhẫn của người phụ nữ Dao Quế Lâm
Sau khi lập gia đình, bà vẫn tự tay may và thêu toàn bộ trang phục cho mình. Cứ thế, nghề thêu gắn bó với bà như một phần cuộc sống. Đến nay, đã hơn 50 năm trôi qua, bà Sinh vẫn bền bỉ với từng đường kim, mũi chỉ, không chỉ để phục vụ sinh hoạt gia đình mà còn nhận thêu trang phục theo đơn đặt hàng của khách trong và ngoài địa phương. “Thêu vừa để giữ nghề của tổ tiên, vừa có thêm thu nhập lúc nông nhàn, mình còn sức thì còn làm”, bà Sinh chia sẻ.
Trang phục truyền thống của người Dao Quế Lâm không chỉ là y phục mà còn là nơi gửi gắm đời sống tinh thần của cộng đồng. Các hoa văn thêu đều gắn liền với thiên nhiên và sinh hoạt thường ngày như chim én, hoa cúc, cây thông, hình ảnh trẻ em… Mỗi họa tiết đều mang ý nghĩa riêng, tuân theo những quy luật chặt chẽ về bố cục và màu sắc. Khi hoàn thiện, sản phẩm toát lên vẻ hài hòa, tinh tế, phản ánh quan niệm thẩm mỹ và triết lý sống của người Dao Quế Lâm. Theo bà Sinh, chính quá trình gắn bó lâu dài với nghề đã giúp bà cảm nhận sâu sắc vẻ đẹp của trang phục truyền thống dân tộc mình, từ đó thêm yêu và quyết tâm gìn giữ cho đến tận bây giờ.
Gìn giữ nghề truyền thống gắn với hướng phát triển bền vững
Từ xa xưa, nghề thêu, tự may trang phục đã gắn bó mật thiết với đời sống của người Dao Quế Lâm ở thôn Nà Pài, đặc biệt là phụ nữ. Đây không chỉ là một kỹ năng lao động mà còn là một phần quan trọng trong phong tục, tập quán của cộng đồng.
Sự truyền dạy liên tục qua nhiều thế hệ giúp nghề thêu truyền thống được gìn giữ
Theo phong tục truyền thống, trước khi đi lấy chồng, người con gái Dao Quế Lâm phải biết thêu thùa, may vá và tự tay chuẩn bị trang phục cưới cho mình. Vì vậy, ngay từ khi còn nhỏ, các bé gái đã được bà, mẹ truyền dạy kỹ thuật thêu, may trang phục dân tộc. “Ngày xưa, con gái mà không biết thêu coi như chưa trưởng thành”, bà Sinh nhớ lại. Chính sự truyền dạy liên tục qua nhiều thế hệ ấy đã giúp nghề thêu truyền thống được gìn giữ bền bỉ trong cộng đồng.
Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của đời sống hiện đại, trang phục truyền thống không còn được mặc thường xuyên trong sinh hoạt hằng ngày. Dẫu vậy, phụ nữ ở thôn Nà Pài vẫn giữ thói quen may sắm cho mình từ một đến hai bộ trang phục truyền thống để mặc trong những dịp quan trọng như lễ hội, đám cưới, ngày Tết.
Hiện nay, ở thôn Nà Pài không còn nhiều người duy trì nghề thêu trang phục truyền thống. Phần lớn người trẻ đi làm ăn xa, ít có thời gian gắn bó với nghề đòi hỏi sự tỉ mỉ và kiên trì này. Trước nguy cơ mai một nghề truyền thống, bà Triệu Thị Sinh không khỏi trăn trở. Không cam lòng để nghề của tổ tiên thất truyền, bà đã chủ động truyền dạy kỹ thuật thêu cho con cháu trong gia đình. Chị Triệu Thị Tàn, con gái bà Sinh, cho biết: “Vào thời gian nông nhàn, tôi vẫn được mẹ truyền dạy kỹ thuật thêu trang phục truyền thống. Người trẻ bây giờ tuy không duy trì thường xuyên như các cụ, các bà ngày trước, nhưng khi cần vẫn có thể tự thêu trang phục cho mình”.
Hợp tác xã Yến Dương biến các sản phẩm thêu truyền thống trở thành đồ lưu niệm cho du khách
Bên cạnh nỗ lực của các nghệ nhân như bà Triệu Thị Sinh, việc bảo tồn nghề thêu truyền thống của người Dao Quế Lâm ở Thượng Minh đang từng bước có thêm những hướng đi mới. Hiện nay, Hợp tác xã Yến Dương, xã Thượng Minh đã thành lập nhóm thêu thổ cẩm, tập hợp những người có tay nghề ở thôn Nà Pài và Phiêng Phàng.
Thông qua mô hình này, các sản phẩm thêu truyền thống không chỉ được gìn giữ về mặt kỹ thuật mà còn từng bước kết nối với thị trường tiêu thụ, tạo thêm thu nhập cho bà con. Những sản phẩm như khăn, túi, trang phục, đồ lưu niệm mang đậm bản sắc Dao Quế Lâm đang dần trở thành điểm nhấn trong phát triển du lịch cộng đồng tại địa phương.
Để tiếp tục gìn giữ và phát huy nghề thêu truyền thống của người Dao Quế Lâm, chính quyền địa phương đã và đang tăng cường tuyên truyền, vận động người dân bảo tồn, truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ. Đồng thời, định hướng cho bà con hai thôn Nà Pài và Phiêng Phàng phát triển nghề theo hướng sản xuất hàng hóa, tạo ra những sản phẩm tinh xảo phục vụ du lịch cộng đồng.
Giữa dòng chảy đương đại, câu chuyện của bà Triệu Thị Sinh không chỉ là hành trình gìn giữ một nghề thủ công truyền thống, mà còn là sợi chỉ kết nối quá khứ với hiện tại để những giá trị văn hóa truyền thống tiếp tục được lan tỏa.